Trống đồng Ngọc Lũ

Phát hiện và hành trình về bảo tàng

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, trống được tìm thấy vào khoảng năm 1893–1894, khi dân làng đắp đê ở xã Như Trác, huyện Nam Xang (phủ Lý Nhân, Hà Nam cũ), bên hữu ngạn sông Hồng. Họ đào xuống bãi cát bồi, sâu chừng hai mét thì lộ ra một vật bằng đồng rất lớn, rồi đem về cúng vào đình làng Ngọc Lũ, vì vậy trống mang tên làng này^[1][3]. Bảy, tám năm sau, một họa sĩ người Pháp đến vẽ trống ở đình và báo cho Công sứ Hà Nam. Nhân cuộc đấu xảo ngày 15/11/1902 ở Hà Nội, Trường Viễn Đông Bác Cổ mua lại trống với giá 550 đồng^[1]. Từ năm 1958 đến nay, trống được lưu giữ và trưng bày ở bảo tàng, tên hiện nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia^[1]; năm 2012, trống được công nhận là bảo vật quốc gia^[3].

Hình dáng và kích thước

Trống được xếp vào loại H1 theo cách phân loại của học giả người Áo F. Heger (1902), màu xanh ngả xám. Theo bảo tàng, mặt trống rộng 79,3 cm, cao 63 cm, nặng 86 kg^[1]; hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi niên đại 2.500–2.000 năm cách ngày nay^[2]. Trống gồm bốn phần: mặt, tang, thân và chân. Tang phình ra như một chiếc hộp cộng hưởng khuếch đại âm thanh, còn chân choãi hình nón cụt, không trang trí, là cửa để tiếng trống thoát ra^[1].

Hoa văn trên mặt, tang và thân

Giữa mặt trống đúc nổi ngôi sao 14 cánh bao quanh một núm tròn, giữa các cánh sao xen họa tiết lông công. Bao quanh là 16 vành hoa văn: những vành hình học như chấm nhỏ, vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến, răng cưa, cùng các vành tả cảnh người hóa trang lông chim nhảy múa, người giã gạo bằng chày đôi, người đánh trống, nhà sàn mái cong, hươu đi cùng chim mỏ ngắn bay và chim mỏ dài đứng^[1][2]. Tang trống có sáu vành hoa văn hình học ở phần trên; phần dưới là sáu chiếc thuyền chở chiến binh cầm vũ khí và tù binh, xen những hình cò ngậm cá và chó săn. Giữa tang và thân có hai đôi quai kép đúc hoa văn bông lúa. Thân trống chia thành sáu ô chữ nhật, trong mỗi ô là người đội mũ lông chim, tay cầm vũ khí, vừa đi vừa múa^[1].

Công dụng và ý nghĩa

Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho rằng trống đồng cơ bản là nhạc khí dùng trong các lễ tiết lớn, được chôn theo người chết, dùng trong lễ hội cầu mùa, đồng thời là biểu tượng quyền lực của tầng lớp thống trị thời Hùng Vương^[1]. Theo cách đánh giá này, hoa văn phản ánh nhiều nét sinh hoạt vật chất và tinh thần của cư dân Lạc Việt, và trống Ngọc Lũ là chiếc có kiểu dáng hài hòa, đề tài trang trí phong phú nhất trong số những trống Đông Sơn đã biết^[1][2]. Bài của bảo tàng cũng lưu ý rằng trong hàng nghìn trống đã phát hiện, chưa có chiếc nào giống hệt chiếc khác^[1].

Đúc thử và bản sao ở Liên hợp quốc

Việc đúc lại trống Ngọc Lũ đã được thử nhiều lần mà vẫn chưa đạt được như trống xưa, theo nhận xét của bảo tàng, vì còn nhiều điều chưa rõ về cách pha chế nguyên liệu để trống vang và về sự hài hòa giữa dáng trống với hoa văn^[1]. Đầu năm 1975, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam phối hợp các nghệ nhân đúc đồng làng Ngũ Xá (Hà Nội) đúc được một bản sao; kết quả chưa hoàn toàn thỏa mãn nhưng đánh dấu bước tiến trong thực nghiệm đúc trống^[3]. Ngày 25/10/1995, tại New York, Chủ tịch nước Lê Đức Anh tặng bản sao này cho Tổng thư ký Liên hợp quốc Boutros Boutros-Ghali; trống được đặt gần lối ra vào của Hội đồng Bảo an^[3].

Một cách nhìn khác về niên đại

Phần lớn các nhà khảo cổ và học giả trong, ngoài nước coi Ngọc Lũ là trống đẹp nhất và sớm nhất trong các trống Đông Sơn. Tuy nhiên, trong một bài đăng năm 2012 trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, tác giả Kiều Quang Chẩn đưa ra quan điểm khác. Theo ông, những trống sớm nhất là loại có hình dạng nửa nồi nửa trống (tạm gọi là trống X); nhóm trống có hoa văn hình học sơ sài là nhóm chuyển tiếp giữa trống X và nhóm H1 của Heger, trong đó có Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Sông Đà, Khai Hóa, Cổ Loa. Vì những trống này hoàn thiện hơn nên ông cho rằng chúng ra đời muộn hơn, khoảng thế kỷ III–II trước Công nguyên^[4]. Bài viết chỉ trình bày như một cách nhìn riêng của tác giả, không phải kết luận chung của giới nghiên cứu.