Sử thi của người Ba Na và người anh hùng Dăm Giông

Hát kể bên bếp lửa nhà rông

Sử thi của người Ba Na là những tác phẩm tự sự dài được nghệ nhân hát kể bằng trí nhớ, không có chữ viết. VietnamPlus cho biết các bộ sử thi kể về buổi đầu của cộng đồng, lòng dũng cảm của tổ tiên khi chống kẻ thù và vượt qua gian khó, trong đó người tốt cuối cùng chiến thắng; trước đây người Ba Na tụ họp ở nhà rông nghe già làng hát kể đêm này sang đêm khác^[4]. Nghệ nhân A Lưu ở thôn Kon Klor kể với VietNamNet rằng mỗi lần có người kể sử thi, cả làng về nhà rông, người già ngồi bên bếp lửa, có đêm kéo dài đến sáng^[2].

Theo VietNamNet, khi dự án "Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản sử thi Tây Nguyên" được triển khai từ năm 2001, các nhà nghiên cứu bất ngờ phát hiện hàng trăm bộ sử thi vẫn còn trong trí nhớ nghệ nhân ở Kon Tum (nay thuộc Quảng Ngãi), trong đó người Ba Na và Xơ Đăng có kho tàng đặc biệt phong phú^[2]. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi rằng ở Gia Lai, sử thi được phát hiện và công bố đầu tiên vào năm 1982 là Đăm Noi của người Bahnar; đến thời điểm bài báo, tỉnh thống kê 21 nghệ nhân hát kể tiêu biểu ở bốn huyện Kbang, Đak Pơ, Đak Đoa, Kông Chro với hơn 67 bài sử thi đã được kiểm kê, ghi chép^[3]. VietnamPlus cho biết sử thi Ba Na ở Gia Lai được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014^[4].

Bộ sử thi liên hoàn về Dăm Giông

Trong kho tàng ấy, hình tượng trung tâm thường là Dăm Giông. Ông A Jar, người từng dịch sử thi cho dự án, giới thiệu một số bộ tiêu biểu như Giông Giơ, Anh em Glang Mam, Chàng Kơtam Gring Mah, Giông cứu nàng Rang Hu, Giông đánh quỷ Bung Lung, Giông Pơm Po; ông mô tả Dăm Giông là người anh hùng có sức mạnh phi thường, đại diện cho khát vọng chinh phục thiên nhiên, thắng cái ác và bảo vệ buôn làng^[2].

Nguyễn Tiến Dũng phân tích tác phẩm "Giông, Giơ mồ côi từ nhỏ" thuộc bộ sử thi liên hoàn này, do Võ Quang Trọng và Lưu Danh Doanh sưu tầm ngày 19 tháng 7 năm 2002 tại làng Kon Klor 2 (xã Đăk Rơ Wa, thành phố Kon Tum), Nhà xuất bản Khoa học Xã hội in năm 2005, dày gần 300 trang, do Y Hồng và A Jar phiên âm, dịch nghĩa^[1]. Truyện kể hai anh em Giông và Giơ cùng cha mẹ đi về quê cũ ở thượng nguồn; cha mẹ bị hai con sư tử khổng lồ ăn thịt, hai anh em chôn cất rồi tiếp tục lên đường, vượt sông, núi, hang trăn, rừng già, đánh quỷ klơm bri, giết hổ giả làm bà nội. Sau hơn mười năm lưu lạc, họ tìm được bà nội, làm rẫy, dựng nhà ở và nhà rông. Giông đánh thắng Glaih Phang đến cướp vợ, rồi tập hợp trai làng trả thù bọn Jrai, Lao, Pư Pưng đã tàn phá quê hương^[1].

Người anh hùng của cộng đồng

Theo Nguyễn Tiến Dũng, diện mạo của Giông không được tả trực tiếp như trong các sử thi Đăm San, Xinh Nhã mà qua lời các nhân vật khác nhận xét. Lúc nhỏ chàng giàu tình cảm, nhặt xương cha mẹ chôn cất, dỗ em đừng khóc và liều mình cứu em. Dù có sức mạnh thần kỳ, Giông không phụ thuộc hoàn toàn vào thần linh như Achilles trong Iliad; tác giả cho rằng sức mạnh của Giông là sức mạnh của buôn làng, và người anh hùng chiến đấu vì lợi ích cộng đồng. Giông còn là "anh hùng văn hóa": cùng em phát rừng làm rẫy, dựng nhà ở, nhà rông, gọi thêm dân làng về ở; thắng trận xong chỉ diệt kẻ ác còn người vô tội được đưa về sống chung^[1]. Tác giả đọc các cuộc chiến này như phản ánh quá trình các nhóm cư dân Tây Nguyên liên kết với nhau; đó là cách diễn giải của ông^[1].

Nghệ nhân và nguy cơ mai một

Nghệ nhân ưu tú A Lưu được gọi là "kho tàng sống" của sử thi Ba Na vì từng thuộc lòng những bộ liên hoàn về Dăm Giông và Đăm Giơ; năm 2026 ông 84 tuổi, vẫn kể những câu mở đầu của Giông Pơm Po^[2]. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2017) ghi ông 74 tuổi, biết kể từ năm 10 tuổi và thuộc hàng trăm bài; bài báo này cũng ghi Kon Tum khi ấy có 24 nghệ nhân Xơ Đăng, Ba Na, Jrai biết hát kể, phần lớn đã cao tuổi và chỉ một số ít được hỗ trợ^[3].

Các nguồn đều nêu nguy cơ mai một: người kể ít dần, không gian nhà rông, bếp lửa, cồng chiêng thu hẹp, lớp trẻ ít mặn mà^[2][3]. Ông Nguyễn Quang Tuệ, cán bộ quản lý di sản văn hóa của Gia Lai, đã đến các làng Ba Na ghi âm trong khoảng 30 năm, in 10 cuốn sử thi và quyên góp quỹ trả tiền hằng tháng cho 8 nghệ nhân cao tuổi, theo bài của VietnamPlus năm 2018^[4]. Ông A Jar đề nghị mở lớp truyền dạy, tổ chức hội thi kể sử thi, đưa sử thi vào trường học và gắn với du lịch^[2].