Truyền thuyết nàng Công – chàng Cốc và hồ Núi Cốc (Thái Nguyên)

Bản kể về chàng tiều phu và nàng con quan Lang

Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi lại truyền thuyết như sau. Dưới chân núi Tam Đảo có chàng tiều phu ngày ngày vào rừng kiếm củi đổi cơm; sáng tinh mơ vác búa đi, chiều tối mới về, nên dân làng gọi chàng là Cốc, tên một loài chim cần cù kiếm ăn trong đêm tối. Ở vùng sông Đáy, sông Gâm có một quan Lang giàu có, con gái xinh đẹp, hát hay, múa giỏi, được gọi là nàng Công, tên loài chim có tài múa đẹp. Năm ấy mất mùa, đói kém, không ai đổi củi nữa nên Cốc đến xin làm thuê cho quan Lang. Đêm đêm chàng thổi sáo trúc bày tỏ nỗi lòng, tiếng sáo thôi thúc nàng Công tìm đến gặp, tình yêu từ đó nảy nở^[1].

Quan Lang biết chuyện, cấm hai người gặp nhau. Chàng ngồi nhìn về nơi xa nhớ nàng, mòn mỏi chết và hóa thân thành núi Cốc; nàng thương chàng, khóc suốt ngày đêm, nước mắt tuôn chảy thành dòng sông Công^[1].

Bản kể ở Tân Cương và nguồn gốc cây chè

Một bản kể khác do các cụ cao niên xóm Hồng Thái (Tân Cương) kể lại với Znews: đôi trai gái tha thiết yêu nhau nhưng bị ngăn trở; sau nhiều lần bỏ trốn không thành, cô gái bị cha mẹ nhốt trong lầu son gác tía, còn chàng trai nghèo ngày ngày thổi sáo chờ người yêu đến héo hon mà chết. Bồ Tát hóa chàng thành ngọn núi Cốc sừng sững để minh chứng tình yêu; cô gái thương nhớ khóc đến thân thể tan thành nước, và Bồ Tát hóa nước mắt nàng thành dòng sông Công chảy quanh núi Cốc, để đôi trai gái đời đời ở bên nhau^[3].

Theo bản này, khi dòng sông chảy đến chân núi Cốc đã sinh ra một loài cây xanh lá quanh năm; nước mắt nàng Công thấm vào rễ nên lá có vị vừa chát vừa ngọt, đó là cây chè Tân Cương, đưa Thái Nguyên đến danh xưng "đệ nhất danh trà"^[3]. Chi tiết gắn chè với truyền thuyết xuất hiện trong bài Znews, không thấy trong bản của Báo Sài Gòn Giải Phóng.

Ba bản kể, ba lực cản trở

Đặt ba nguồn cạnh nhau, có thể thấy khung chung: một chàng trai nghèo thổi sáo, một cô gái nhà giàu, tình yêu bị ngăn cản và kết thúc bằng việc hai người hóa thành núi và sông. Chi tiết khác nhau nằm ở nhân vật cản trở và người ban phép: Báo Sài Gòn Giải Phóng nêu quan Lang cấm đoán và nhân vật hóa thân tự nhiên; VietnamPlus chỉ nói chung là gia đình ngăn cấm, khiến đôi trai gái chia lìa; Znews có cha mẹ nhốt cô gái và Bồ Tát hóa thân cho hai người^[1][2][3]. VietnamPlus cũng tóm tắt rằng chàng Cốc nghèo nhưng có tiếng sáo say đắm lòng người, còn nàng Công là con gái một gia đình giàu có^[2]. Tên hai nhân vật, theo bản Báo Sài Gòn Giải Phóng, đều mượn tên chim: cốc và công^[1].

Hồ Núi Cốc và các địa danh

Theo VietnamPlus, hồ Núi Cốc là hồ nhân tạo rộng lớn dưới chân dãy Tam Đảo, cách trung tâm thành phố Thái Nguyên khoảng 15 km về phía tây, nay thuộc xã Đại Phúc; hồ hình thành từ công trình thủy lợi trên sông Công nhằm phục vụ sản xuất nông nghiệp, điều tiết nguồn nước và phòng chống hạn^[2]. Như vậy tên "hồ Núi Cốc" gắn một địa danh truyền thuyết (núi Cốc, sông Công) với một công trình hiện đại.

Báo Sài Gòn Giải Phóng (2005) mô tả hồ có 89 hòn đảo nhỏ lớn và nhắc đến "Huyền thoại cung", hệ thống hang động nhân tạo tái hiện chuyện tình, do 50 nghệ nhân từ vùng hạ Nghĩa Hưng (Nam Định) làm trong nhiều năm; bài còn nhắc quần thể chuyện tình "Ba cây thông" và làng chè Tân Cương bên bờ hồ^[1].

Znews (2019) nhắc Không gian văn hóa chè trên tuyến từ thành phố Thái Nguyên đến hồ, với hơn 500 tài liệu, hiện vật về nghề chè, nằm giữa vùng chè Tân Cương^[3]. Truyền thuyết nàng Công – chàng Cốc vì thế được kể song song với câu chuyện du lịch và cây chè của địa phương.