Truyền thuyết Hồ Gươm (sự tích hồ Hoàn Kiếm)

Cốt truyện quen thuộc

Bản kể thường gặp trong sách giáo khoa, do Nguyễn Đổng Chi sưu biên trong bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, kể rằng một năm sau khi đuổi giặc Minh, Lê Lợi, lúc này đã là thiên tử, cưỡi thuyền rồng dạo quanh hồ Tả Vọng trước kinh thành. Long Quân sai rùa vàng lên đòi lại thanh gươm thần. Rùa nổi lên, nói "Bệ hạ hoàn gươm cho Long Quân"; nhà vua hiểu ý, rút gươm khỏi bao, gươm tự bay đến phía rùa, rùa đớp lấy rồi lặn xuống, để lại một vệt sáng dưới mặt nước. Lê Lợi nói với quần thần rằng Long Quân cho mượn gươm để trừ giặc, nay đất nước thanh bình nên lấy lại. Từ đó hồ mang tên hồ Gươm hay hồ Hoàn Kiếm^[1].

Báo Nhân Dân đọc câu chuyện như lời nhắc rằng trong lòng đất nước luôn có một "thanh gươm báu" chống ngoại xâm, đó là lòng yêu nước và tinh thần đoàn kết. Bài báo cũng ghi hồ xưa còn có tên Tả Vọng, Lục Thủy^[2].

Phần "được gươm" trong thư tịch

Nhóm tác giả Lê Thời Tân, Nguyễn Văn Phương và Dương Văn Duyên so sánh truyền thuyết với các văn bản cổ. Theo họ, Lam Sơn thực lục (1431, tương truyền Nguyễn Trãi chấp bút) chỉ kể chuyện được gươm: Lê Thận quăng chài ở vực Ma Viện, được một mảnh sắt dài hơn một thước; Lê Lợi xin về, mài sạch thì thấy chữ "Thuận Thiên" và chữ "Lợi", sau lắp mảnh sắt vào một chiếc chuôi gươm mà ông thấy ngoài cửa nhà. Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức cũng cho biết ông tìm lại kỹ và không thấy tình tiết trả gươm trong sách này^[1][3].

Các bản kể "mất gươm"

Nhiều tài liệu trung đại kể theo hướng khác. Sơn cư tạp thuật, soạn khoảng những năm 1786–1789, chép rằng có con rùa lớn như cái lọng nổi lên mặt hồ; vua lấy gươm chỉ, rùa nghển cổ như ngóng, vua giận ném gươm xuống hồ, rùa lẩn đi, tát cạn nước cũng không tìm thấy^[1]. Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án kể về một con ba ba lớn: gươm chỉ vào ba ba thì rơi xuống nước mất, vua giận sai lấp cửa hồ, đắp bờ ngang để tát nước tìm; đời sau người ta chia hồ làm hai là Tả Vọng và Hữu Vọng, và cuối đời Cảnh Hưng có vệt sáng từ đảo bay lên, người ta cho là gươm bay đi^[1]. Đại Nam nhất thống chí ghi một bản rùa ngậm kiếm lặn mất, và một thuyết khác rằng thần kiếm cùng thần ấn mất vào đêm vua Lê Thánh Tông băng, người đời sau thấy chuôi kiếm nổi giữa hồ rồi chìm xuống^[1].

Nhóm tác giả nhận xét các bản này dùng chuyện mất gươm như điềm báo triều đại suy vi, còn bản "trả gươm" mang thông điệp khác: giặc đã yên, gươm giáo được cất đi^[1]. Theo Trần Quang Đức, cuối thế kỷ XIX người ta mới xâu chuỗi các tình tiết thành câu chuyện trả gươm như ngày nay; vì thế ông gọi bản này là một dị bản đến sau, và nhấn mạnh với truyện dân gian không có khái niệm bản chính thống hay phi chính thống^[3].

Cái tên "Hồ Gươm" và địa danh Tả Vọng

Nhóm Lê Thời Tân cho rằng tên Tả Vọng, Hữu Vọng chỉ xuất hiện thời Lê mạt, khi chúa Trịnh xây phủ chúa bên hồ trong khoảng năm 1592–1749; theo họ, rất có thể con đường ngăn đôi hồ được vạch ra từ lúc đó. Hữu Vọng sau gọi là hồ Thủy Quân và mất hẳn từ năm 1884, khi chính quyền Pháp san lấp để xây khu phố Tây đầu tiên của Hà Nội. Nếu tên Tả Vọng quả thật xuất hiện muộn, bản "trả gươm" gọi hồ bằng tên ấy ngay từ thời Lê Lợi sẽ có chỗ chưa khớp về niên đại. Họ còn phán đoán rằng trên bản đồ kinh thành Thăng Long thời Hồng Đức, hình hồ khá giống một thanh gươm, nên đó có thể là lý do thực của tên Hồ Gươm. Đây chỉ là suy đoán của các tác giả^[1].

Tranh luận về cách dạy truyền thuyết

Đầu năm 2014, một bộ lịch giải thích tên hồ bằng việc vua Lê Thái Tổ "rút gươm ra xua rùa đi" gây phản ứng mạnh trong dư luận. Trần Quang Đức cho rằng đây là truyền thuyết, nên được nhìn như chuyện dân gian có nhiều dị bản; ông đề nghị khi dạy cần nói rõ điều đó và giới thiệu thêm các bản kể khác^[3].

Hồ Gươm hôm nay

Hồ rộng khoảng 12 ha ở trung tâm Hà Nội, có Tháp Rùa trên gò nhỏ giữa hồ và đền Ngọc Sơn trên đảo phía bắc^[4]. Theo Báo Nhân Dân, năm 1865 sĩ phu Nguyễn Văn Siêu chủ trì tu sửa đền, dựng Đài Nghiên, Tháp Bút và bắc cầu Thê Húc^[2]. Trong hồ từng có những con rùa mai mềm khổng lồ; cá thể cuối cùng được ghi nhận đã chết ngày 19/1/2016^[4].