Truyền thuyết Thánh Gióng (Phù Đổng Thiên Vương)

Cốt truyện quen thuộc

Truyền thuyết Thánh Gióng kể về một cậu bé ở làng Phù Đổng, nay thuộc Hà Nội. Báo Hà Nội Mới tóm lược: mẹ Gióng ướm chân vào vết chân lạ trong vườn cà rồi mang thai; đến ba tuổi cậu vẫn chưa nói. Đời Hùng Vương thứ sáu có giặc Ân xâm lược, nhà vua cho sứ giả đi tìm người tài, bỗng Gióng cất tiếng đòi ngựa sắt, roi sắt, giáp sắt. Cậu ăn "bảy nong cơm, ba nong cà", vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa phun lửa xông vào quân giặc; roi sắt gãy thì nhổ bụi tre đằng ngà làm vũ khí. Giặc tan, Gióng lên núi Sóc (Sóc Sơn), bái vọng mẹ rồi bay về trời^[3]. Nhà vua sau đó phong Phù Đổng Thiên Vương và cho lập đền thờ ở quê nhà^[2].

Những bản kể khác nhau

Báo Văn hóa dẫn mộc bản triều Nguyễn cho thấy sử cũ chép khác truyện dân gian. Đại Việt sử ký toàn thư kể đứa trẻ hơn ba tuổi chưa biết nói cười, khi nước có nguy cấp thì bỗng nói được, xin một thanh gươm và một con ngựa, đánh tan giặc ở chân núi Vũ Ninh rồi phi ngựa lên trời, không nhắc ngựa sắt hay tre ngà. Đại Nam nhất thống chí lại ghi thần đi đến núi Vệ Linh thì bay lên trời, và nay núi này cũng có đền thờ^[1].

Tiền Phong năm 2010 thuật lại một bản đầy đủ hơn do nhóm nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Bích Hà ghép từ các mảnh truyền thuyết còn lưu ở địa phương, vì đa số người Việt chỉ biết đoạn truyện khoảng 36 dòng trong sách giáo khoa. Trong bản này, người mẹ ở làng Gióng Mốt thụ thai sau khi "ông Đổng" thần mưa để lại dấu chân ở ruộng cà, sinh con sau 12 tháng. Con ngựa sắt rèn lần đầu bị Gióng vỗ nhẹ đã bẹp nên phải rèn lại; vết chân ngựa thành 99 hồ ao, nơi ngựa phun lửa thành Làng Cháy, chỗ bụi tre bị nhổ thành đầm Thất Gian. Trên đường lên núi Sóc, Gióng nghỉ bên Hồ Tây, đổi tên làng Kẻ Khốn thành Kẻ Mát, rồi cởi áo giáp vắt lên cây trầm già, nay gọi là "cây cởi áo"^[2]. Theo bài báo, các mảnh truyền thuyết này vẫn còn ở nhiều địa phương, không chỉ một làng^[2].

Gióng trong tín ngưỡng và sử cũ

Theo Báo Văn hóa, sau khi bay lên trời Gióng được thiêng hóa thành vị thánh bảo hộ mùa màng và hòa bình. Vua Lý Thái Tổ phong là Xung Thiên Thần vương, đền thờ dựng bên chùa Kiến Sơ ở Phù Đổng; sang triều Nguyễn, vua Minh Mạng cho tế ở đền ngay sau khi lên ngôi (1821), và vua Tự Đức làm bài thơ ngự chế "Phù Đổng nhi", sau được phổ thành ca khúc^[1]. Đại Nam nhất thống chí còn ghi đời Lê Đại Hành thần giúp đánh quân Tống và được phong Thượng đẳng thần^[1]. Thánh Gióng là một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt Nam^[4]. Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc diễn ra hằng năm, và được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 16/11/2010 theo VOV^[4].

Các cách đọc truyền thuyết

Các nhà nghiên cứu hiểu truyện theo nhiều hướng. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc cho rằng Gióng là biểu tượng của sức mạnh quật khởi, ý chí chống ngoại xâm từ buổi đầu dựng nước; GS Nguyễn Chí Bền nhấn mạnh việc dân gian lịch sử hóa và linh thiêng hóa người anh hùng, với những chi tiết mang tính sử thi như nhổ tre, cưỡi ngựa lên trời^[4]. Một ý kiến được Hà Nội Mới ghi lại gắn sức mạnh của ngựa sắt, gậy sắt với việc người Việt dùng đồ sắt để khai phá vùng châu thổ thấp Bắc Bộ, coi Gióng là hình ảnh nhân cách hóa của sức mạnh ấy; bài báo không nêu rõ người phát biểu nên đây chỉ là một cách diễn giải^[3].

Lưu ý khi đọc

Đây là truyền thuyết nên bài không coi các chi tiết về giặc Ân, ngựa sắt hay vết chân khổng lồ là sử liệu đã được xác nhận. Tên gọi và sắc phong của Gióng đến từ sử cũ, thần tích và tín ngưỡng, khác nhau giữa các nguồn nên bài nêu theo từng nguồn^[1][2][3].