Truyền thuyết Rồng Mẹ – Rồng Con và tên gọi vịnh Hạ Long

Tên gọi "rồng xuống"

"Hạ Long" nghĩa là "rồng xuống". Theo Báo Quảng Ninh, trước thế kỷ XIX tên Vịnh Hạ Long chưa được ghi trong thư tịch cổ của nước ta; vùng biển này từng được biết đến với các tên An Bang, Lục Thủy, Vân Đồn, và đến cuối thế kỷ XIX tên Hạ Long mới xuất hiện trên bản đồ hàng hải của Pháp^[3]. Dưới cái tên ấy, người dân vùng Hòn Gai truyền nhau câu chuyện về rồng mẹ và đàn rồng con. Một bài của cùng tờ báo nhắc rằng vịnh thật ra hình thành từ kiến tạo địa chất, còn truyền thuyết là cách người dân giải thích thơ mộng hơn về những đảo đá hình thù lạ^[1].

Bản kể phổ biến

Truyện được thuật như sau: khi người Việt mới dựng nước, giặc ngoại bang xâm lấn bờ cõi. Trời sai rồng mẹ dẫn đàn rồng con xuống giúp. Khi thuyền giặc ào vào bờ, đàn rồng phun ra vô số châu ngọc hóa thành muôn vàn đảo đá, xếp như bức tường thành chặn thuyền giặc, thuyền va vào đá vỡ tan. Thấy cảnh hạ giới thanh bình, rồng mẹ và rồng con không về trời mà ở lại: chỗ rồng mẹ xuống là Hạ Long, nơi rồng con xuống chầu mẹ là Bái Tử Long, phần đuôi quẫy trắng xóa là Long Vĩ, tức bán đảo Trà Cổ ngày nay^[1][3].

Các dị bản

Báo Quảng Ninh ghi thêm những bản khác nhau. Một bản kể đàn rồng phun châu ngọc thành đảo đá "ngổn ngang" như trận đồ bát quái cản bước giặc, rồng con nhớ mẹ nên xuống theo, nơi quỳ lạy mẹ thành Bái Tử Long (rồng con lạy mẹ). Ở đảo Chàng Ngọ trên vịnh Bái Tử Long có dãy núi mười ngọn, chín ngọn quay về phía Hạ Long, một ngọn quay đi hướng khác, gắn với câu hát "Chín con theo mẹ ròng ròng / Còn một con út dốc lòng không theo"^[1]. Một bản nữa không mở đầu bằng giặc ngoại xâm: người dân từng thấy rồng mẹ dẫn đàn con bay xuống nô đùa; khi hạn hán rồng phun nước làm cây cối tươi trở lại, khi bão thì che sóng dẫn thuyền chài về bến. Về sau bọn hung ác đến quấy phá, dân cầu cứu, rồng phun lửa thiêu chúng, những lưỡi lửa rơi xuống biển thành núi, thành đảo^[1].

Bản kể của Xuân Quỳnh

Nhà thơ Xuân Quỳnh kể lại "Sự tích Vịnh Hạ Long" trong một cuốn sách xuất bản năm 1985, theo Báo Quảng Ninh. Trong bản này có nữ thần Rồng cùng đàn con xin Ngọc Hoàng xuống trần chống thủy quái; ông Bụt và ông Võ được cử đi gọi rồng về nhưng bị thuyết phục ở lại. Từ đó có các tên Đèo Bụt, Vũng Oản (phẩm oản của Bụt ném xuống biển), Ông Võ; hòn ngọc quý của thần Rồng đặt xuống vịnh làm tin thành đảo Tuần Châu, và vịnh được gọi là Hạ Long để nhớ ngày rồng xuống^[2]. Bài báo nhận xét đây là cách kể mang dấu ấn cá nhân của nhà thơ trên nền những sự tích tồn tại trong dân gian^[2].

Chuyện "rồng" trên vịnh năm 1898

Cũng trong bài về xuất xứ tên gọi, Báo Quảng Ninh nhắc đến một tin trên tờ Tin tức Hải Phòng tiếng Pháp với nhan đề "Rồng xuất hiện trên Vịnh Hạ Long". Theo tin này, năm 1898 thuyền trưởng một tàu của Pháp cùng nhiều thủy thủ ba lần gặp một đôi rắn biển khổng lồ trên vịnh; người châu Âu liên tưởng tới rồng châu Á. Báo đặt câu hỏi liệu việc xuất hiện con vật lạ này có liên quan đến tên vịnh hay không, đây là một giả thuyết dẫn theo một cuốn sách địa phương chứ không có kết luận^[3].

Thông điệp của truyền thuyết

Các bản kể khác nhau về chi tiết như rồng phun châu hay phun lửa, có hay không ông Bụt, nhưng đều thống nhất ở ý rằng Hạ Long là nơi rồng xuống và ở lại, gắn với ý niệm "con Rồng cháu Tiên" của người Việt^[1]. Truyền thuyết là cách người xưa giải thích cảnh quan, nên bài này xếp vào nhóm truyền thuyết dân gian, không coi các chi tiết về giặc, rồng hay Ngọc Hoàng là sử liệu.