Trang phục sinh hoạt cộng đồng của người Chứt (Quảng Trị): từ áo khố vỏ cây đến mẫu thiết kế năm 2025

Khái quát

Người Chứt có dân số dưới 10.000 người, cư trú chủ yếu ở vùng núi đá vôi phía tây tỉnh Quảng Bình cũ (nay thuộc Quảng Trị) và một phần miền núi Hà Tĩnh, gồm năm nhóm Sách, Mày, Mã Liềng, Rục và A Rem^[1]. Các tộc người cận cư từng gọi họ là "người rừng"^[2]. Bài này nói về trang phục của họ: bộ áo, khố vỏ cây đã mai một và bộ "trang phục sinh hoạt cộng đồng" được định hình trong các năm 2024–2025.

Áo, khố vỏ cây và khoảng trống bản sắc

Theo Nguyễn Thị Tám (Tạp chí Dân tộc học, 2025), xưa người Chứt không có nghề dệt; trang phục hằng ngày làm bằng vỏ cây ráng đập rập. Vỏ cây dai, còn kết sợi đan túi đeo; trước khi có vải, nó được chế thành bộ đồ mặc hoặc tấm choàng đắp mùa lạnh, và cả năm nhóm đều biết đến^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam mô tả áo, khố làm từ vỏ cây rừng, lá rừng hoặc da thú, về sau người Chứt dùng vải của các tộc người cận cư^[1]. Trang phục kiểu người Kinh ngày càng phổ biến ở mọi nhóm^[2].

Ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, 53 trong 54 dân tộc có trang phục truyền thống được sưu tầm để trưng bày từ năm 1997; người Chứt là dân tộc duy nhất chưa có^[2]. Báo Pháp luật diễn đạt thành "dân tộc duy nhất chưa có trang phục mang bản sắc riêng"^[1]; nhận định này lặp lại trong các nguồn đọc được, chưa có khảo sát độc lập khác để đối chiếu.

Bà Phạm Thị Lâm (sinh năm 1962, bản Cáo, xã Tuyên Lâm) cho biết vào lễ, Tết hay sự kiện lớn, đồng bào phải mặc tạm đồ hiện đại hoặc mượn trang phục của dân tộc khác^[3]. Báo Văn hóa ghi lại lời đại diện xã Kim Phú: trước đây bà con thường phải mượn hoặc thuê trang phục^[5].

Đề tài khoa học năm 2024

Năm 2024, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Bình (cũ) đề nghị Viện Dân tộc học, nay là Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, chủ trì đề tài "Nghiên cứu thực trạng, nhu cầu và định hình trang phục sinh hoạt cộng đồng của dân tộc Chứt ở tỉnh Quảng Bình", do TS Bùi Thị Bích Lan làm chủ nhiệm^[1][2]. Theo báo Nhân Dân, nhóm có 4 tháng và 600 triệu đồng để đưa ra phương án thiết kế đầu tiên, không có hiện vật nào để dựa vào. Họ mang bản phác thảo đến các bản ở Bố Trạch, Minh Hóa, Tuyên Hóa để tham vấn, thực hiện 258 phiếu điều tra và 25 cuộc thảo luận nhóm^[3]. Tư liệu thực địa của bài tạp chí được thu thập tháng 10/2024 ở cả năm nhóm^[2].

Báo Nhân Dân nêu câu hỏi từ giới chuyên môn: đây là khơi dậy giá trị vốn có hay kiến tạo một "truyền thống mới". TS Lan đáp rằng chính người dân là người trả lời xác đáng nhất^[3]. Chưa có nguồn đọc được nào đánh giá độc lập vấn đề này.

Màu sắc và biểu tượng

Bài tạp chí dùng các giá trị thẩm mỹ, biểu tượng của môi trường tự nhiên và đời sống xã hội làm chất liệu thiết kế. Hỏi về màu yêu thích trên trang phục, 56,9% người trả lời phiếu chọn màu xanh: màu của rừng và của bộ đội, những người họ mang ơn vì đã đưa họ ra khỏi rừng, giúp định cư^[2]. Họa tiết con rết được nhóm Sách, Rục, Mã Liềng ưa thích: áo vải nữ Mã Liềng từ thập niên 1990 có sợi vải đỏ tết lại, cắt tua rua hình con rết; xưa đàn ông Sách, Rục tết hai đường sợi hình con rết dọc thân áo vỏ cây để giữ áo^[2]. Nhóm Sách kiêng mặc màu đỏ tươi khi vào rừng vì sợ ma suối, ma rừng chú ý; các nhóm còn lại không kiêng, nhóm Arem còn thích^[2].

Theo báo Nhân Dân, nhà thiết kế Nguyễn Thị Phương Tú chọn năm tông màu chủ đạo: đỏ rực tượng trưng mặt trời; nâu trầm và cam đất gợi hang đá, mái nhà nguyên thủy; xanh lá chuyển từ đậm sang nhạt gợi rừng già. Hình tứ giác gợi lá cây rau ráng, loài từng dùng vỏ dệt áo. Vải lấy từ chất liệu sẵn có trên thị trường, kỹ thuật may tinh giản theo tiêu chí "3 dễ": dễ mặc, dễ mang, dễ sản xuất^[3]. Cây được gọi "ráng" ở bài tạp chí, "rau ráng" ở Nhân Dân; chưa tra được tên khoa học.

Từ mẫu thiết kế đến cộng đồng

Theo Nhân Dân, cuối năm 2025 phương án cuối được thống nhất và hơn 600 bộ hoàn chỉnh đầu tiên đến với đồng bào, các đội văn nghệ ở Quảng Trị^[3]. Ngày 26/12/2025, tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THPT Quảng Trị, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch giao nhận trang phục cho các đội, câu lạc bộ ở sáu xã Thượng Trạch, Dân Hóa, Kim Phú, Kim Điền, Tân Thành, Tuyên Lâm^[5]. Báo Đại biểu Nhân dân ghi khoảng 700 bộ được trao tượng trưng^[4], lệch với "hơn 600 bộ" của Nhân Dân. Sở đề nghị dùng trang phục đúng không gian sinh hoạt cộng đồng và nhân rộng trong thế hệ trẻ, trường học^[4].

Bước tiếp theo là dự án với UNESCO và Craft Link: đoàn khảo sát ngày 22–26/3 (2026) để chuẩn bị tập huấn kỹ năng may^[1]; lớp cắt may dự kiến mở ngay tại bản làng^[3]. Hai bộ mới được trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đến 15/5/2026^[1].