Áo yếm và yếm đào của phụ nữ Việt

Một mảnh vải vuông

Theo họa sĩ Đoàn Thị Tình (Báo Văn hóa, 2017), kết cấu của yếm rất đơn giản: một mảnh vải hình vuông hoặc hình thoi, mỗi chiều khoảng 40 cm (xưa dệt thủ công, khổ vải chỉ rộng 30 đến 40 cm), đặt chéo trước ngực đủ che ngực và bụng. Một góc vải được khoét tròn làm cổ yếm, hai dải ở hai bên góc cổ buộc ra sau gáy, hai dải ở hai góc cạnh sườn buộc ra sau lưng^[1]. Nói nôm na, yếm là trang phục nội y của phụ nữ Việt xưa^[1].

Nguồn gốc theo các bài báo

Bài của Đoàn Thị Tình cho rằng những hiện vật khảo cổ thời Đông Sơn, như tượng người trên cán dao găm, chuôi kiếm ngắn và hình khắc trên tang trống đồng, phản ánh cách phục sức của phụ nữ thời đó đã mặc yếm, nên yếm có từ thời Hùng Vương và còn thấy trên tượng, phù điêu, chạm khắc ở đình chùa^[1]. Báo Pháp Luật Việt Nam cũng lặp lại nhận định này^[3]. Các bài không dẫn cụ thể hiện vật nào, nên đây là cách hiểu của người viết, chưa thể xem là kết luận khảo cổ học đã được kiểm chứng.

Yếm trong bộ trang phục

Theo Đoàn Thị Tình, yếm xuất hiện ở nhiều nơi: từ vương phi, thị nữ cung đình đến người nông dân ra đồng, trên sân khấu chèo, trong trò chơi ngày hội và các canh hát quan họ vùng Kinh Bắc. Yếm đi với áo cánh để tôn cổ cao ba ngấn và bờ vai tròn; yếm trắng đi với áo tứ thân màu nâu non tạo vẻ nền nã của chị em tiểu thương, thôn nữ; yếm đỏ, yếm đào đi với áo mớ ba, mớ bảy của các cô gái trẩy hội đầu xuân, tạo điểm nhấn thị giác mạnh^[1].

Nguyễn Thị Minh Thái (Báo Văn hóa, 2017) viết về yếm đào ở vùng Kinh Bắc: yếm là áo lót mình mặc trong, nhưng màu đỏ thắm lại đẹp ánh ỏi, và theo bà không cô gái nào đi trẩy hội làng ngày xưa lại thiếu yếm đào trong trang phục hội hè. Dân gian gọi bằng những tên "huê tình" như yếm điều, yếm đỏ, yếm thắm^[2]. Bà dẫn hai câu ca dao: "Ba cô đội gạo lên chùa / Một cô yếm thắm bỏ bùa cho sư"^[2].

Ý nghĩa và cách ứng xử

Đoàn Thị Tình nêu một số nhà nghiên cứu cho rằng yếm ra đời để tôn dáng lưng ong, một nét đẹp trong quan niệm truyền thống, gắn với đức hạnh của người vợ, người mẹ^[1]. Báo Pháp Luật Việt Nam cũng ghi nhận quan niệm cô gái đẹp có eo "thắt đáy lưng ong"^[3]. Hai bài còn cho biết người xưa coi yếm là thứ mang tính thiêng liêng: không ai bán yếm may sẵn, con gái thường tự cắt may, khi giặt phơi cũng phải kín đáo^[1][3]. Yếm đi vào ca dao, như "Ước gì sông hẹp tày gang / Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi"^[3]. Họa sĩ cũng liên hệ với tranh "Tố nữ" Hàng Trống, nơi các thiếu nữ hiện lên thanh thoát, kín đáo^[1].

Yếm trong ngày cưới

Báo Pháp Luật Việt Nam viết rằng ở thời xưa, chiếc áo yếm là trang phục nổi bật của cô dâu, với yếm đào là phần không thể thiếu, kèm áo cánh, tạo vẻ kín đáo, e ấp^[3]. Bài dẫn sách "Phong tục Việt Nam" của Phan Kế Bính rằng quần áo cưới khác quần áo ngày thường và cô dâu tỉnh ăn mặc không giống cô dâu quê^[3]. Bài viết không mô tả cụ thể yếm của cô dâu từng vùng, nên bài này không suy rộng.

Yếm hôm nay

Nguyễn Thị Minh Thái nhận xét nhiều nhà thiết kế nay biến tấu yếm thành áo hai dây, thậm chí áo yếm mặc thay sơ mi. Theo bà, khi yếm mặc ngoài như vậy thì để lộ nhiều phần lưng, nên biến tấu sẽ khiên cưỡng nếu mặc trong hoàn cảnh không phù hợp, và yếm đòi hỏi một "ứng xử văn hóa thích đáng"^[2]. Đoàn Thị Tình thì cho rằng giới trẻ tiếp nhận áo yếm khá nhanh và nó xuất hiện trong dạo phố, dã ngoại, trình diễn thời trang, múa^[1]. Hai bài thể hiện hai thái độ khác nhau với việc đưa yếm ra khỏi vai trò áo lót, và bài này chỉ ghi lại cả hai.