Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Trang phụcSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiNinh BìnhLâm ĐồngDân tộc: Kinh

Trang phục hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu

Y phục của thanh đồng trong hầu đồng: khăn phủ diện, màu sắc theo tứ phủ, họa tiết, miều và mạng trong hầu hội ở Đà Lạt, nghề thêu khăn chầu áo ngự ở làng Đông Cứu (Hà Nội). Nêu chỗ các nguồn khác nhau và những tranh luận về trang phục hiện nay.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Một thanh đồng nhìn nghiêng trước ban thờ, trùm khăn trắng thêu hoa trên đầu và vai, áo choàng trắng thêu mây vàng và hoa mẫu đơn hồng, tay cầm bó hương đang cháy.
Một thanh đồng trong lễ phục trắng thêu, trùm khăn lên đầu và vai, hầu giá Chúa Thành Đông (theo mô tả của người đăng ảnh Khangoii, chụp ngày 24/8/2023; không ghi nơi chụp). Ảnh chỉ minh họa một bộ lễ phục, không đại diện cho mọi giá đồng.Khangoii, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Y phục trong diễn xướng hầu đồng

Hầu đồng (lên đồng) là phần diễn xướng nổi bật của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 1/12/2016[5]. Mỗi "giá" đồng là một lần thanh đồng diễn lại sự giáng nhập của một vị thánh, nên sau mỗi giá người hầu lại thay lễ phục. Nhóm Hoàng Thúy Nga, Lê Thu Trang và Đỗ Thị Kim Hiên (Trường Đại học Mở Hà Nội, 2026) xem trang phục như một hệ ký hiệu có ba lớp: màu sắc, họa tiết và cấu trúc[1]. Trần Hữu Sơn (2017) thì nhìn y phục như "vật trung gian" giúp người thường chuyển hóa thành thánh khi nhập đồng[2].

Từ khăn phủ diện đến bộ khăn chầu áo ngự

Theo Trần Hữu Sơn, dẫn nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Mai (2013), trước năm 1954 người lên đồng ăn mặc khá giản dị: bộ áo dài đỏ (ở nông thôn là áo nâu mới), khăn phủ diện màu đỏ và thắt lưng bốn màu tượng trưng cho tứ phủ[2]. Khăn phủ diện là tấm khăn choàng lớn, gần như che kín thân người mỗi khi thánh thăng hay giáng[2]. Về sau, cư dân đô thị sắm riêng trang phục cho từng vị thánh. Bộ "khăn chầu áo ngự" hiện nay dành cho các giá hàng Mẫu, Quan, Chầu, Ông Hoàng rất phong phú, nhưng vẫn theo quy định chung: thánh thuộc phủ nào mặc màu phủ ấy, trừ một số vị đặc biệt[2].

Màu sắc theo phủ

Hệ Tam phủ, Tứ phủ dùng bốn màu cơ bản: đỏ ứng với Thiên phủ (Mẫu Thượng Thiên, gắn với Mẫu Liễu Hạnh), vàng với Địa phủ, xanh với Nhạc phủ (rừng núi) và trắng với Thoải phủ (sông nước)[1][2]. Nhóm Hoàng Thúy Nga ghi nhận thêm hồng, lam, lục, tím; màu vàng thường đi với gấm hoặc kim tuyến[1].

Ở mức từng giá, VietNamNet (2023) dẫn nghệ nhân ưu tú Trần Thị Huệ, thủ nhang Phủ Tiên Hương (Vụ Bản, Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình): đỏ cho các giá thượng thiên, xanh cho giá thượng ngàn, trắng cho thoải phủ, vàng cho quan đệ tứ hoặc chầu mười, tím và lam cho quan trấn tuần hoặc chầu lục, chầu bé hay mặc đen[5]. Đây là cách phân định của một người hành đạo, không phải quy chuẩn thành văn; chính bà cũng cho rằng trang phục nay chạy theo mốt nên đổi thay nhiều, nhìn áo không còn đủ để biết đang hầu giá nào[5].

Họa tiết, cấu trúc và phụ kiện

Lễ phục hầu đồng gồm nhiều lớp (áo lót, áo ngoài, thắt lưng, dải phướn), tạo một "không gian động" quanh cơ thể khi thanh đồng múa[1]. Họa tiết thêu tay phổ biến là long vân, phượng, sen và mây; nhóm Hoàng Thúy Nga giải đọc rồng trong mây là quyền năng, sen và mây là sự thuần khiết, tái sinh[1]. Đây là diễn giải theo hướng nghiên cứu biểu tượng, không phải lời giải thích của cộng đồng hành đạo.

Lễ phục còn khác nhau theo lối hầu. Bùi Thị Thoa (2019), khảo sát hầu hội của người Việt gốc Huế và miền Trung ở Đà Lạt, ghi nhận áo gấm thêu tứ quý cho giá các Quan và Ông Hoàng, áo dài nhiều màu cho hàng Chầu và hàng Cô. Ngoài khăn phủ diện, khăn quấn đầu, dây lưng, khăn quàng cổ và trang sức, thanh đồng hầu hội còn dùng "miều" (khăn dài khoảng 60–80 cm trùm qua mũ, thắt dưới cằm) và "mạng" (dải vải vắt chéo vai, một dải cho giá Quan Lớn, hai dải cho giá Ông Hoàng). Thanh đồng theo hầu Bắc không dùng hai món này, nên chỉ cần nhìn là phân biệt được hai lối hầu[3].

Làng thêu Đông Cứu và nghề may đồ hầu

Một trung tâm nổi tiếng về khăn chầu áo ngự là làng Đông Cứu (Thường Tín, Hà Nội). Theo Bùi Quang Khánh (2024), làng chuyên thêu phục chế lễ phục cung đình triều Nguyễn và đồ phục vụ tâm linh như hia, hài, lọng, tàn tán, trang phục tế và trang phục thờ Mẫu[4]. Nghề thêu thu hẹp trong khoảng 1960–1980 vì phong trào chống mê tín, hồi phục sau năm 1986; từ những năm 2000, khi tín ngưỡng không còn bị nhầm với mê tín dị đoan, nhu cầu hầu đồng tăng và kéo theo nghề làm trang phục hầu đồng ở làng[4]. Mũ, hài, hia, đai lưng được dựng lại theo mẫu cổ, họa tiết theo quy định của từng giá[4].

Năm 2016, Báo Pháp luật Việt Nam ghi nhận làng có hơn 40 cơ sở thêu với hàng trăm thợ, chia hai hướng "làm nhanh" và "làm kỹ"; một áo làm kỹ trên gấm tốt giá khoảng 3–4 triệu đồng, gần gấp mười lần áo làm nhanh[6]. Mốc thời của ông tổ nghề thêu Lê Công Hành được ghi khác nhau (đời Lê Thái Tông theo Bùi Quang Khánh; 1606–1661 theo Báo Pháp luật), nên bài không chọn mốc nào[4][6].

Biến đổi và tranh luận

Trang phục và cách hầu cũng bị phê bình. Nghệ nhân ưu tú Đặng Ngọc Anh nhấn mạnh hầu đồng là diễn xướng, đóng vai diễn lại tích các vị thánh, và coi việc thanh đồng mặc hở hang, múa theo nhạc rock, rap là phản cảm[5]. Nghệ nhân Trần Thị Huệ cho rằng dù đổi thay vẫn phải giữ nét cổ[5]. Ở hướng khác, nhóm Hoàng Thúy Nga đề xuất khai thác biểu tượng thờ Mẫu cho thiết kế thời trang, đồng thời cảnh báo nguy cơ chiếm dụng văn hóa nếu chỉ ghép họa tiết rời rạc mà thiếu khung giải mã[1]. Bài chỉ mô tả y phục như một thành tố của nghi lễ, không đánh giá niềm tin.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Hoàng Thúy Nga, Lê Thu Trang, Đỗ Thị Kim Hiên, Tín ngưỡng thờ Mẫu trong văn hóa Việt Nam: cơ sở biểu tượng trong sáng tạo và giảng dạy thiết kế thời trang, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Mở Hà Nội, số 138 (tháng 4/2026), 2026

    ISBN/DOI: 10.59266/houjs.2026.1227 · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  2. [2]

    Trần Hữu Sơn, Đạo Mẫu dưới góc nhìn cấu trúc luận của Claude Lévi-Strauss, Tạp chí Dân tộc học, số 2 (2017), tr. 80–86, 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Bùi Thị Thoa, Hầu hội trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Đà Lạt, Lâm Đồng, Tạp chí Khoa học xã hội (TP. Hồ Chí Minh), số 1 (245), 2019, tr. 67–80, 2019

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Bùi Quang Khánh, Làng thêu Đông Cứu - mô hình phát triển của nghề thủ công truyền thống trong xã hội hiện đại, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Chuyên san Khoa học xã hội và Nhân văn, số 03, tập 01 (5/2024), tr. 147–157, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  5. [5]

    Tình Lê, Nhiều người bắc ghế hầu Thánh mà không biết hầu ai, VietNamNet, đăng ngày 01/12/2023, 2023

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  6. [6]

    Thiên Ý, Làng nghề duy nhất chuyên phục vụ người hầu đồng, Báo Pháp luật Việt Nam, đăng ngày 08/06/2016, 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót