Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tín ngưỡng – tôn giáoTruyền thuyếtTỉnh, thành phố: Tuyên QuangLào CaiThái NguyênQuảng NinhDân tộc: Dao

Tín ngưỡng thờ Bàn Vương của người Dao

Người Dao thờ Bàn Vương, nhân vật trong truyền thuyết Bàn Hồ, như thủy tổ của 12 họ. Bài kể truyền thuyết, nêu cách thờ trong gia đình và dòng họ, lễ cúng Bàn Vương, mối liên hệ với Pút tồng và những biến đổi hiện nay.

Báo sai sót

Có nguồn · 7

Mô hình trưng bày hai thầy cúng mặc lễ phục đỏ, đội mũ, quay lưng về phía bàn thờ có bát hương, phía sau treo nhiều bức tranh thần màu sắc.
Mô hình nghi lễ của người Dao Đỏ (Yên Bái) tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, với bàn thờ và bộ tranh thần; đây là nghi lễ cấp sắc, không phải ảnh chụp Tết nhảy.Daderot, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Nội dung này kể theo truyền thuyết, dân gian; không phải sử liệu đã được kiểm chứng.

Truyền thuyết Bàn Hồ

Với người Dao, Bàn Vương là thủy tổ chung của tộc người. Truyền thuyết kể rằng Bàn Hồ là một Long khuyển, mình dài ba thước, lông đen vằn vàng mượt như nhung, được vua Bình Vương yêu quý. Khi Cao Vương dấy binh xâm lược mà triều đình không địch nổi, Bàn Hồ lập công diệt giặc (một dị bản kể chú hóa thành chàng trai tuấn tú). Vua giữ lời hứa gả công chúa; hai vợ chồng về núi Nam Sơn, sinh sáu trai, sáu gái. Mười hai người con được vua ban sắc thành 12 họ, con cả lấy họ cha là Bàn, các con khác họ Đặng, Mãn, Uyển, Triệu, Lưu…, còn Bàn Hồ được phong Bàn Vương. Con cháu được cấp “Bình Hoàng khoán điệp” để đi các nơi tìm đất sinh sống[1][5].

Nhiều bản kể nối tiếp bằng cuộc thiên di vượt biển của 12 họ Dao, ghi trong sách “Quá sơn bảng văn”[5]. Truyền thuyết có dị bản theo từng nhóm Dao, và thủy tổ được gọi bằng nhiều tên (Bàn Hồ, Bàn Vương, Bàn Cổ Đại Vương)[1][5]. Ngô Đức Thịnh, được Đàm Thị Uyên dẫn lại, cho rằng hình tượng Bàn Hồ mang màu sắc tôtem. Hình con chó xuất hiện trên hoa văn trang phục nhiều nhóm Dao, và dù khác nhóm, người Dao đều tin mình là con cháu Bàn Vương[1]. Bài coi đây là truyền thuyết nguồn gốc, không phải sự kiện lịch sử.

Bàn Vương trong tín ngưỡng gia đình và dòng họ

Trong khảo sát ở Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), Bàn Vương được thờ chung với tổ tiên của gia đình, dòng họ và được coi là việc liên quan đến vận mệnh mỗi người, mỗi dòng họ. Người Dao cúng Bàn Vương trong các nghi lễ cúng tổ tiên, cấp sắc, tảo mộ tượng trưng, ma chay; có hai nghi lễ lớn riêng là Chẩu đàng và Nhiang Chầm đao. Ở nhà trưởng họ (nhà hùng lầu), nơi thờ tổ tiên nhiều đời, theo phong tục nhóm Dao Tả Pan người chưa cấp sắc không được tự cúng vì sợ ma tổ tiên phạt[2].

Cách thờ khác nhau theo nhóm. Dao Đỏ ở Lục Yên (Yên Bái cũ) và Dao Quần Chẹt ở Đại Từ (Thái Nguyên) phần lớn không lập miếu riêng mà thờ Bàn Vương ngay trong nhà tổ của dòng họ, trên bàn thờ có tranh Bàn Vương; Dao Thanh Phán ở Quảng Ninh lại có miếu thờ riêng[1].

Lễ cúng Bàn Vương

Theo khảo sát năm 1971 của Bế Viết Đẳng và cộng sự, được Đàm Thị Uyên dẫn lại, lễ cúng Bàn Vương có ba bước: khất, cúng, tiễn. Lễ vật truyền thống có hai con lợn nuôi theo kiêng kỵ; đàn cúng bày giữa nhà, ba thầy cúng cùng ba người đàn ông đã cấp sắc ngồi hai hàng đọc bài cúng kể sự tích Bàn Vương và cuộc thiên di; ba đôi thiếu niên chưa cấp sắc hát về công ơn Bàn Vương[1].

Lễ phục dựng của người Dao Đỏ vùng Hoàng Su Phì (Hà Giang cũ) có hình thức khác; người cao tuổi xã Hồ Thầu cho biết lễ hội được phục dựng hằng năm ở nơi có đông người Dao[5]. Theo Báo Lào Cai, lễ thường tổ chức từ ngày 15/10 đến 30/12 âm lịch; lễ vật gồm một con lợn, một gà trống, 12 cặp bánh dày, một túm gạo buộc vải trắng, giấy bản cùng 7 xiên và hai chum rượu. Đàn tế dựng bằng tre, tranh Bàn Vương treo ở giữa; sáu thầy cúng múa bắt rùa, múa chuông; cuối lễ hóa vàng tiễn Bàn Vương và tổ tiên về trời[3]. Báo Đại Đoàn Kết ghi sáu bước, từ gọi Bàn Vương và thần thổ địa, thổi ba hồi tù và, dâng hương, múa gọi, múa gậy đến hóa vàng tiễn Bàn Vương[5]. Ở Ba Chẽ (Quảng Ninh), lễ hội còn tái hiện hành trình vượt biển của 12 họ trên 12 con thuyền, có miếu Bàn Vương và nghi lễ nhảy lửa[4]. Bản 1971 và các lễ phục dựng khác nhau về số lợn, người tham dự, trình tự; các nguồn không giải thích, có thể do khác nhóm, địa phương và mục đích.

Pút tồng: liên hệ nhưng không đồng nhất

Pút tồng (“tắm than”) là nghi lễ lớn của người Dao Đỏ, thường làm ở nhà thầy cúng từ mùng 3 Tết đến trước rằm tháng Giêng; học trò nhảy theo 36 động tác với trống chiêng và nhảy qua đống than[6]. Báo Pháp Luật Việt Nam cho biết nghi lễ dành cho người muốn làm thầy mo, phải qua ba lần mới được truyền nghề. Một thầy cúng ở Bát Xát kể truyền thuyết: các họ Dao vượt biển gặp bão, khấn Bàn Vương và tổ tiên cứu giúp, hứa làm lễ tạ ơn, nên về sau mỗi người làm Pút tồng một lần trong đời[7]. Như vậy Pút tồng gắn với Bàn Vương qua truyền thuyết nguồn gốc, nhưng các nguồn mô tả nó là lễ khác với lễ cúng Bàn Vương.

Biến đổi hiện nay

Khảo sát ở biên giới Hà Giang năm 2021–2022 ghi nhận lễ cấp sắc và cúng Bàn Vương dần mất ở nhiều thôn bản, nguyên nhân gồm thiếu thầy cúng, lễ vật tốn kém, nghi lễ phức tạp khó truyền dạy[2]. Đàm Thị Uyên và Báo Lào Cai cho biết lễ cúng Bàn Vương của người Dao ở Hoàng Su Phì được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022; bài chưa đối chiếu văn bản quyết định gốc[1][3]. Ở Ba Chẽ, lễ hội được phục dựng gắn với du lịch cộng đồng[4].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Đàm Thị Uyên, Mai Thị Hồng Vĩnh, Khai thác biểu tượng vật linh “Long khuyển” trong văn hóa người Dao đối với phát triển du lịch, Tạp chí Dân tộc học, số 3 (2022), 2022

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  2. [2]

    Trần Thị Hồng Yến, Tín ngưỡng truyền thống vùng biên giới Việt Nam – Trung Quốc hiện nay và một số vấn đề cấp bách đặt ra (nghiên cứu ở tỉnh Hà Giang), Nghiên cứu Tôn giáo, số 11 (2022), 2022

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Lễ cúng Bàn Vương – Sợi dây gắn kết cộng đồng Dao đỏ, Báo Lào Cai (baolaocai.vn), đăng 14/02/2026, nguồn VOV, 2026

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Lương Quang Thọ, Độc đáo Lễ hội Bàn Vương, Báo Nhân Dân (nhandan.vn), đăng 27/12/2023, 2023

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    P. Hương, Lễ hội Bàn Vương – nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Dao, Báo Đại Đoàn Kết (daidoanket.vn), mục Dân tộc và Tôn giáo, đăng 22/06/2021, 2021

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  6. [6]

    Nguyễn Mạnh Cường, Nghi lễ Pút tồng của người Dao đỏ, Báo Lào Cai (baolaocai.vn), đăng 31/01/2025, 2025

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  7. [7]

    Kỳ bí lễ Pút tồng của người Dao đỏ, Báo Pháp Luật Việt Nam (baophapluat.vn), đăng 28/02/2018, 2018

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót