Tín ngưỡng thờ Mẻ Bjoóc (Mẹ Hoa, bà mụ) của người Tày
Mẻ Bjoóc, "Mẹ Hoa", là bà mụ trong quan niệm người Tày: số mệnh mỗi người là một cây hoa do bà chăm sóc, hoa vàng cho con trai, hoa bạc cho con gái. Bài tóm lược bàn thờ bà mụ, lễ báo mụ, lễ đầy tháng và phần cúng bà mụ trong lễ giải hạn đầu năm của thầy Then.
Có nguồn · 4

Mẹ Hoa và những cây hoa số mệnh
Trong quan niệm của người Tày, Mẻ Bjoóc (có nơi viết Mẻ Bioóc, nghĩa là "Mẹ Hoa") là bà mụ, vị nữ thần trông coi việc sinh nở và nuôi dưỡng trẻ nhỏ. Báo Dân tộc và Phát triển, khi tả lễ cầu an của người Tày ở Thái Nguyên, viết rằng số mệnh mỗi người là những cây hoa do Mẻ Bjoóc chăm bẵm và cai quản[4]. Điều tra ở thôn Pò Cại (xã Gia Cát, huyện Cao Lộc, Lạng Sơn) ghi nhận người Tày tin con người sinh ra có số mệnh do trời định sẵn, với hai vị đại diện là bà mụ (mè bjoóc) và Nam Tào. Bà mụ chia hoa cho các cặp vợ chồng: hoa vàng cho con trai, hoa bạc cho con gái; nếu được hoa to, đẹp thì đứa trẻ khỏe mạnh, còn hoa nhỏ, héo thì trẻ dễ gầy yếu[1]. Báo Cao Bằng cũng cho biết trẻ trai thường được gọi là "nậu bjoóc kjm" (bông hoa vàng), trẻ gái là "nậu bjoóc ngần" (bông hoa bạc)[3].
Bà mụ trong hệ thống thờ cúng của thầy Then
Nguyễn Thị Yên, khi bàn về người thầy cúng Tày và Nùng, dùng song song hai tên Mẻ Va và Mẻ Bioóc (Mẹ Hoa) để chỉ vị mẹ trông coi sinh nở. Theo bà, các thầy Then, Pụt, dù là nam hay nữ, khi làm lễ xuất hồn lên các chặng Mường Trời thì điểm dừng cuối cùng vẫn là nơi ở của Mẹ Hoa; ở một số ngành cúng, Mẹ Hoa được tôn là Hoa Vương Thánh Mẫu hoặc trùng với Phật Bà Quan Âm. Trong điện thờ của các bà Siên người Tày ở Hạ Lang (Cao Bằng), ngoài ban thờ tiên còn có bát hương riêng thờ Mẻ Va; ở nhiều nơi bát hương này đặt ngang hàng với tổ tiên, và trong hầu hết các đại lễ của Then, Pụt đều có lễ tạ cửa Mẻ Va[2].
Tác giả nêu một giả thuyết về nguồn gốc: tục thờ Mẹ Hoa của người Tày, Nùng có thể liên quan tục thờ Mẹ Tổ của cư dân ngữ hệ Tày – Thái thời cổ, tương tự nữ thần Mẻ Va (Molojia) của người Choang, người phụ nữ đầu tiên bước ra từ một bông hoa và quản việc sinh đẻ ở nhân gian[2]. Đây là suy luận của tác giả, chưa phải kết luận được kiểm chứng bằng tư liệu Tày ở Việt Nam. Theo bà, ở người Tày, Nùng việc thờ mẹ sinh sản kéo dài suốt đời: khi nhỏ là thờ vị thần nuôi dưỡng trẻ, khi lớn là thờ bà mẹ bản mệnh, và trong các lễ giải hạn, nối số, mừng thọ đều có tục tạ mẹ sinh; điều này khác với tục thờ bà mụ của người Kinh, thường chỉ dành cho trẻ dưới ba tuổi[2].
Bàn thờ bà mụ và các lễ đầu đời
Ở Pò Cại, khi người phụ nữ mang thai từ ba đến tám tháng, gia đình mời Then làm lễ "an bjoóc" cầu chúc cho mẹ và thai nhi. Ba ngày sau khi sinh có lễ báo mè bjoóc, vừa tạ ơn vừa xin bà chăm sóc đứa trẻ; gia đình tự làm hoặc mời Then lập bàn thờ mụ. Thường bên ngoại mang gà, lợn, gạo nếp, ống hương và hoa giấy sang nhà nội để dựng bàn thờ. Bàn thờ mụ đặt ở vách phía trước cửa buồng sản phụ; vào dịp lễ Tết, người ta đặt con gà thắp hương để cầu bà phù hộ. Khi đứa trẻ đầy tháng, lễ "oóc bươn" được tổ chức để cầu an giải hạn[1].
Ở Cao Bằng, lễ đầy tháng được gọi là "khai ma nhét" (còn gọi "khai bươn", "khai hảy"). Gia đình nhờ thầy cúng báo lên tổ tiên (Pú trựa Pú tròi) và bà mụ (Mẻ bjoóc) tên đã chọn cho cháu. Lễ vật dâng bàn thờ bà mụ gồm những cây hoa ngũ sắc, bảy cây nếu là bé trai, chín cây nếu là bé gái, nhụy hoa của trai màu vàng ánh kim còn của gái màu bạc ánh kim, kèm quần áo giấy và bánh coóc mò[3].
Trong lễ giải hạn đầu năm
Với trẻ dưới ba tuổi, người Tày quan niệm cây sinh mệnh còn yếu, nên lễ giải hạn, cầu an đầu năm có phần dành riêng cho bà mụ. Theo bài về lễ cầu an của người Tày Thái Nguyên được dựng lại ở Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam, mâm bà mụ gồm gà luộc, cây hoa, hương, đèn, sách bút, vở, ngũ cốc và bánh kẹo; các thầy Then mặc áo dài đỏ hát thỉnh bà mụ xuống nhận lễ, rồi múa quanh mâm cây hoa. Mọi người bỏ tiền vào mâm và đổ gạo vào gốc cây hoa ba lần để cây số mệnh của em bé luôn vững chãi, còn chủ nhà cầm con gà luộc múa cùng với ý nghĩa gà sẽ mổ hết sâu bệnh phá hại cây[4].
Lưu ý về nguồn
Các chi tiết cho thấy khác biệt theo từng địa phương, chẳng hạn số cây hoa dâng bà mụ hay cách đặt bàn thờ, và tên gọi cũng được viết khác nhau (Mẻ Bjoóc, Mẻ Bioóc, mè bjoóc). Bài này chưa đọc được tư liệu mô tả riêng lễ cầu tự "bắc cầu xin hoa", nên không nêu lễ đó.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Hoàng Thị Lê Thảo, Phương thức chữa bệnh dân gian của người Tày ở thôn Pò Cại, xã Gia Cát, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn, Tạp chí Dân tộc học, số 4&5 (2015), tr. 102–, 2015
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Nguyễn Thị Yên, Sự biến đổi của người thầy cúng ở người Tày và người Nùng tại Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2 (2014), tr. 92–, 2014
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Hoàng Thị Nhuận, Nghi lễ đặt tên con của người Tày, Báo Cao Bằng điện tử, đăng ngày 9/9/2018, 2018
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Minh Anh, Nghi thức văn hóa tín ngưỡng Lễ Cầu an của dân tộc Tày, Dân tộc và Phát triển (Báo VietNamNet), đăng ngày 15/3/2025, 2025
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót