Lễ Xên bản, Xên mường của người Thái ở Tây Bắc
Xên bản, xên mường là lễ cúng thần linh và những người dựng bản mường của người Thái Tây Bắc, do thầy mo chủ trì. Bài tóm lược ý nghĩa, thần linh được mời, vai trò thầy mo và thầy một, diễn tiến, cùng những khác biệt giữa các vùng.
Có nguồn · 8

Xên bản, xên mường là gì
Trong tiếng Thái, “xên” nghĩa là cúng[1]. Bản và mường là hai đơn vị cư trú truyền thống; một mường ngày trước là cả vùng rộng, tương đương một huyện hoặc vài xã ngày nay. Vì vậy xên bản là lễ cúng ở quy mô một bản, còn xên mường là lễ cúng cả mường[5]. Các nguồn thống nhất về mục đích: tạ ơn thần linh và người đã dựng bản mường, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu[4][5].
Tên gọi và thời điểm tổ chức thì không đồng nhất giữa các vùng. Bài về Sơn La và Điện Biên đặt lễ vào mùa xuân, lúc hoa ban nở[3][4]. Nguồn về Mai Châu (Hòa Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ) lại ghi lễ cúng bản tổ chức vào tháng 8 âm lịch do người đứng đầu bản chủ trì, còn lễ cúng mường quy mô lớn hơn do tạo mường đứng ra[6]. Ở Mường Lò (Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai) còn có xên đông, tức cúng rừng[7][8].
Thần linh và tổ tiên được mời về
Theo các bài báo, thầy mo mời Pu Then (ông Trời), Pú mường, Pú bản (những người đầu tiên dựng bản mường) và các thần thổ địa về dự lễ, hưởng lễ vật của dân bản[5]. Một ông mo ở Sơn La cho biết trên mường trời có tám vị Then, dưới hạ giới có thần sông, thần núi, thần rừng, thần cai quản ruộng nương; tất cả đều phải mời, cùng linh hồn những người có công dựng bản mường và người đã khuất[4]. Ở Điện Biên, thầy mo còn đọc tên những người đã mất của bản theo thứ tự từ xa xưa đến nay[3]. Báo Lào Cai gọi xên bản, xên mường, xên đông là các lễ cúng ma bản, ma mường, ma rừng; ở Mường Lò dân mường góp mua một trâu trắng và một trâu đen, mổ nguyên con để hiến tế[7].
Nghiên cứu của Kiều Trung Sơn về lễ xên khớ ở Yên Châu giúp hình dung khung vũ trụ quan này. Dựa trên Cầm Trọng, tác giả tóm tắt thế giới “phi” của người Thái thành hai vùng: phi Người, do người chết mà thành, gồm tổ tiên theo dòng họ (Đẳm Đoi) và những người chết không được về với tổ tiên (Hịt Hạy); và phi Then, tức các vị thần, đứng đầu là Then Luông. Người chết luôn thành phi Người, không bao giờ thành phi Then[1]. Các bài báo không nói Pú bản, Pú mường thuộc vùng nào, nên bài không xếp họ vào bậc cụ thể.
Thầy mo và thầy một
Luật tục Thái ghi nhận hai loại thầy. Thầy Mo tự học mà nên, nắm luật lệ, phong tục, có uy tín và có thể đại diện cộng đồng giao tiếp với thần linh trong xên bản, xên mường; theo bài viết ở Yên Châu, chỉ nam giới làm thầy Mo. Thầy Một thì có “căn số”, được phi Một nhập hồn và buộc phải làm thầy, gồm Một Lao (nam) và Một Nhinh (nữ); chỉ thầy Một mới làm lễ giải hạn xên khớ[1].
Nghiên cứu ở Than Uyên (Lai Châu) coi nghề mo là “linh hồn” của bản mường: thầy mo chủ tế xên bản, xên mường, cúng vía, cưới, tang, đồng thời giữ lễ nghi, lịch sử, chữ viết; nghề thường truyền trong dòng họ, người ngoài họ được truyền nghề thì làm lễ nhận làm con nuôi[2]. Tác giả này viết việc cúng tế thường do đàn ông đảm nhận nhưng cũng có nữ, khác nhận định ở Yên Châu; các nguồn không giải thích sự lệch[1][2].
Một buổi lễ diễn ra thế nào
Trước lễ, cả bản dọn dẹp, sửa miếu, góp trâu, lợn, gà. Mâm cúng có thủ lợn đen, gà luộc, trứng, gạo, hương, nến. Thầy mo đặt một bung thóc, chiếc chài và chiếc búa lên bàn cúng, khấn cầu mưa thuận gió hòa, rồi tung hai mảnh tre bổ đôi; một úp một ngửa (xiếng) là lời cầu được Pu Then chấp thuận. Lễ cúng chừng nửa giờ, rồi mâm lễ hạ xuống để mọi người thụ lộc, trưởng dòng họ khơi chum rượu cần mời thầy mo nếm trước[5].
Mỗi nơi có nét riêng. Ở Điện Biên, phần lễ gồm cúng tại cây thiêng đầu bản, gọi là cây trụ mường (con gái thường không vào, con trai chỉ vào một lần trong năm để phát dọn), rồi cúng tại nhà trưởng bản[3]. Ở Mai Châu, đám rước đem hai trâu mộng ra miếu, một con cúng thần hoàng (phi sữa), một con cúng thần tổ; hội xên mường kéo dài hai đến ba ngày, trong khi xên bản chỉ một ngày[6]. Sau phần lễ là phần hội với múa xòe, ném còn, kéo co, đẩy gậy, hát đối đáp[5]. Theo lời một người am hiểu văn hóa Thái ở Sơn La, sau lễ ba ngày mọi người kiêng lên rừng đốn củi, chặt cây, sát sinh, giã gạo[4].
Thay đổi hiện nay
Cũng theo người này, trước đây xên mường kéo dài năm ngày, xên bản ba ngày; nay thường gói trong một ngày[4]. Nghi lễ được phục dựng trong các lễ hội, như lễ Xên mường mở đầu Lễ hội Hoa ban thành phố Sơn La năm 2025, do một ông mo 86 tuổi cúng[4]. Ngày 02/04/2026, “Lễ Cúng bản của người Thái tỉnh Điện Biên” được công bố ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia[3]; Lễ Xên đông của người Thái Nghĩa Lộ được công nhận năm 2024[8]. Nghiên cứu ở Than Uyên cảnh báo nghề mo có nguy cơ mai một và đề xuất số hóa, truyền dạy[2].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Kiều Trung Sơn, Xên khớ và vũ trụ quan của người Thái ở Yên Châu, Sơn La, Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam, số 5 (221), 2025, 2025
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Nguyễn Thị Phương Thảo, Hà Văn Trung, Nhận diện và phát huy giá trị nghề Mo của người Thái ở huyện Than Uyên, tỉnh Lai Châu, Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật, số 52 (2025), Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, 2025
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Lễ Cúng bản của người Thái ở Điện Biên – Nét đẹp văn hóa gắn kết cộng đồng, VietnamPlus (Thông tấn xã Việt Nam), đăng 04/04/2026, 2026
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
- [5]
- [6]
Lễ hội xên bản, xên mường của người Thái ở Mai Châu (Hòa Bình), Tổng cục Du lịch (dulichvn.org.vn), nguồn Báo Hòa Bình, cập nhật 07/09/2010, 2010
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
Tục thờ cúng ngày xuân của người Thái Mường Lò, Báo Lào Cai (baolaocai.vn), đăng 26/01/2025, 2025
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [8]
Thị xã Nghĩa Lộ đón Bằng chứng nhận Lễ Xên đông là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng 21/12/2024, 2024
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót