Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tín ngưỡng – tôn giáoCòn tranh luậnTỉnh, thành phố: Lào CaiBắc NinhPhú ThọDân tộc: Kinh

Tín ngưỡng phồn thực của người Việt: sinh thực khí, nõ nường và các trò diễn

Tín ngưỡng phồn thực cầu cho người, vật và mùa màng sinh sôi. Bài nêu cảnh nam nữ trên nắp thạp đồng Đào Thịnh, tục rước sinh thực khí ở làng Bắc Bộ và Lễ mật Trò Trám (Phú Thọ), cùng những chỗ nguồn chỉ là diễn giải hay ghi lệch nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 7

Mặt bên một ngôi đình làng bằng gỗ, mái ngói thấp, đầu đao cong vút và đầu hồi đắp họa tiết; hàng cột gỗ sẫm và những ô cửa chấn song nhìn nghiêng từ sân lát gạch, góc phải có một tượng thú nhỏ, phía sau là cây xanh và trời trắng.
Đình Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh), ảnh chụp ngày 18/10/2009 theo mô tả trên Wikimedia Commons. Đây chỉ là ảnh minh họa một đình làng Kinh Bắc; bài không khẳng định các nghi thức nêu trong bài còn diễn ra ở ngôi đình này.Bình Giang, phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.

Phồn thực là gì

Nguyễn Đình Tư xem tín ngưỡng phồn thực là một hình thức tín ngưỡng xuất hiện từ rất xa xưa, nhằm khuyến khích sinh đẻ; theo ông, dưới góc nhìn dân tộc học cần tìm hiểu nguồn gốc và ý nghĩa tinh thần của nó, không nên vội cho là mê tín[1]. Hai nhà nghiên cứu được báo trích dẫn nhấn mạnh phồn thực không thuần túy là chuyện tình dục mà gắn với sự sinh trưởng của người, cây cỏ và nền nông nghiệp lúa nước[2]. Nguyễn Hữu Thông viết rằng ở các làng Bắc Bộ, ước vọng được mùa được nông dân biểu hiện bằng việc thờ dương vật, âm vật và tái hiện hành vi tính giao trong nghi lễ hằng năm, và cả người trong cuộc lẫn người quan sát đều không đồng nhất việc đó với dâm dục thông thường[3].

Cảnh nam nữ trên nắp thạp đồng Đào Thịnh

Một hiện vật khảo cổ thường được nhắc là thạp đồng Đào Thịnh, tìm thấy năm 1961 ở Yên Bái cũ, thuộc văn hóa Đông Sơn. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, nắp thạp có hình mặt trời 12 tia và bốn cặp tượng nam nữ giao hợp; người nam đóng khố, đeo dao găm, bộ phận sinh dục thể hiện rõ. Bảo tàng diễn giải đó là ước vọng sinh sôi cho cây trồng, con người và muôn loài của cư dân Đông Sơn[4]. Đây là cách hiểu của cơ quan lưu giữ hiện vật; bài không coi nó là kết luận duy nhất.

Rước sinh thực khí ở làng Bắc Bộ

Dựa trên Địa phương chí tỉnh Bắc Ninh qua tư liệu Hán Nôm, Nguyễn Hữu Thông mô tả ở làng Đồng Kỵ (Từ Sơn) một nghi thức trong lễ rước thần: một cụ cao tuổi, vợ chồng song toàn, cầm hai vật bằng gỗ sơn đỏ tượng trưng cho âm và dương, đứng trước bài vị hai vị thần, vừa nói vừa làm động tác ghép hai vật vào nhau. Sau lễ, hai vật bị đốt. Theo tư liệu ấy, năm nào dân xã bỏ lệ này thì người và vật trong làng bất an[3]. Cùng bài còn nêu tượng gỗ nữ ở Đình Bảng, tục rước nữ thần làng Nghiêm Xá sang gặp nam thần làng Thọ Khê, hay tục trai gái hát đối ở Quảng Lãm[3].

Toan Ánh cũng kể làng Đồng Kỵ thờ hai Thành hoàng nam nữ, và nghi thức này diễn ra ngày mồng 6 tháng Giêng. Ông thêm rằng ở Khúc Lạc và Dị Nậu (Phú Thọ), lễ vật cúng thần có 36 vật gọi là "nõn nường" (18 âm, 18 dương), được rước quanh làng rồi để dân tranh nhau cướp lấy cho may mắn[5]. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ cho biết lễ hội Cướp kén ở Dị Nậu (Tam Nông) cùng lễ hội Trò Trám vẫn được tổ chức hằng năm theo tập quán địa phương[2].

Trò Trám (Linh tinh tình phộc) ở Tứ Xã

Miếu Trò ở Tứ Xã (huyện Lâm Thao cũ, nay thuộc xã Phùng Nguyên, Phú Thọ) thờ nữ thần Ngô Thị Thanh và biểu tượng sinh sôi "Nõ – Nường", được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2007; lễ hội Trò Trám diễn ra ngày 11 và 12 tháng Giêng và thuộc di sản văn hóa phi vật thể quốc gia[7]. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ cho biết nõ và nường được thờ quanh năm trong hòm kín ở miếu, đến ngày hội mới đem ra thực hành "Lễ mật" vào nửa đêm, trong miếu chỉ có ông từ và đôi trai gái thay mặt cộng đồng[2].

Báo Pháp luật Việt Nam (2019) tả cảnh: khoảng nửa đêm 11 rạng 12 tháng Giêng, chủ tế hô "Linh tinh tình phộc" ba lần khi đèn nến đã tắt; đôi nam nữ cầm nõ và nường chạm vào nhau ba lần, sau đó chiêng trống nổi lên, đèn sáng và đám đông chạy quanh miếu ba vòng, vừa hú vừa gõ để đuổi tà ma. Theo bài này, tục "tháo khoán" xưa, cho trai gái tự do ngoài rừng trám, nay không còn[6]. Ban ngày có rước lúa thần và các trò "Tứ dân chi nghiệp" khắc họa bốn nghề, lời đối đáp mang nghĩa ẩn dụ[6].

Ở vùng đất mới, biểu tượng nhạt dần

Nguyễn Hữu Thông cho rằng khi người Việt đi về phương Nam, việc thờ sinh thực khí hay chấp nhận hành vi tính giao trong lễ tục cổ nhạt đi rõ rệt, chỉ còn dưới dạng biểu tượng như treo bộ chày cối hay vỏ ốc trên giàn bầu bí, dùng hoa văn quả nhiều hạt. Người Việt ở đất mới cũng không mặn mà với linga – yoni, vốn dễ gợi liên tưởng đến lễ tục miền Bắc[3].

Những điểm cần cẩn trọng

Thứ nhất, thời điểm rước ở Đồng Kỵ không khớp: Nguyễn Hữu Thông, dựa tư liệu Hán Nôm, nói đến lễ rước thần mùa thu hoạch (tháng Mười) và ngày mồng 6, còn Toan Ánh nói mồng 6 tháng Giêng[3][5]. Thứ hai, hội rước pháo Đồng Kỵ ngày nay là một lễ hội khác; bài không dùng nguồn nào nối rước pháo với sinh thực khí, và các mô tả trên là tư liệu cũ, không phải thực hành hiện nay. Thứ ba, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ lưu ý không biến lễ hội truyền thống thành sự kiện câu khách, vì điều đó đi ngược mong muốn của cộng đồng[2].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Nguyễn Đình Tư, Tín ngưỡng phồn thực tại Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển (Huế), số 2 (61), 2007, 2007

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  2. [2]

    An Khánh, Giám đốc Sở Văn hóa Phú Thọ nói về lễ hội 'Linh tinh tình phộc', VOV.VN (vov.vn), đăng ngày 08/02/2023, theo Tiền Phong, 2023

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  3. [3]

    Nguyễn Hữu Thông, "Dâm tục" và "dâm thần" trong đời sống văn hóa và tín ngưỡng làng xã Việt, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển (Huế), số 5 (94), 2012, tr. 36–47, 2012

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  4. [4]

    National Treasures: The Đào Thịnh Jar, Bảo tàng Lịch sử quốc gia (baotanglichsu.vn), đăng ngày 27/03/2023, 2023

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Toan Ánh, Nếp cũ (trích: Rước sinh thực khí và những cổ tục luyến ái tính của người Việt, đăng trên Znews), Nxb Trẻ; bản trích trên Znews (znews.vn)

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  6. [6]

    Quang Thuận, Hiền Anh, Nửa đêm nín thở dự lễ 'Linh tinh tình phộc', Báo Pháp luật Việt Nam (baophapluat.vn), đăng ngày 17/02/2019, 2019

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  7. [7]

    Lê Hoàng, Hai di sản trên sân di tích, Báo Phú Thọ (baophutho.vn), đăng ngày 26/08/2025, bản đăng lại trên Vietnam.vn, 2025

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót