Nghệ thuật Xòe Thái

Khái quát

Xòe là lối múa tập thể của người Thái ở Tây Bắc. Hồ sơ gửi UNESCO mô tả các động tác xòe là hình ảnh hóa những việc con người làm trong nghi lễ, sinh hoạt và lao động; điệu xòe có mặt ở lễ cúng, đám cưới, hội làng và mọi cuộc vui chung^[1]. Tháng 12/2021, "Nghệ thuật Xòe Thái" được ghi vào Danh sách đại diện di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại^[1][2]. UNESCO nhận xét xòe đã thành biểu tượng của lòng hiếu khách và dấu hiệu nhận diện của người Thái ở Tây Bắc^[1].

Hồ sơ do bốn tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Sơn La và Yên Bái cùng thực hiện^[2]; Yên Bái nay thuộc tỉnh Lào Cai sau đợt sáp nhập ngày 1/7/2025. Báo Nhân Dân xem Mường Lò (Yên Bái), Mường So (Lai Châu), Mường Lay và Điện Biên Phủ (Điện Biên), Thuận Châu (Sơn La) là những trung tâm của xòe^[3].

Ba dạng xòe

UNESCO và Báo Nhân Dân cùng chia xòe thành ba dạng: xòe nghi lễ, xòe vòng và xòe trình diễn^[1][3]. Xòe nghi lễ gắn với bài bản cúng tế. Xòe trình diễn thường gọi theo đạo cụ như khăn, nón, quạt, sạp, gậy, hoa^[1][3]. Phổ biến nhất là xòe vòng: ai cũng bước vào được, vòng múa nối dài tùy ý^[1][3].

Động tác cơ bản khá giản dị: giơ tay lên, mở ra, hạ xuống rồi nắm tay người bên cạnh, bước theo nhịp, ngực hơi ưỡn, lưng ngả nhẹ về sau. Theo UNESCO, chúng gửi gắm mong ước cộng đồng khỏe mạnh, hòa thuận^[1].

Sáu điệu xòe cổ

Theo các nghệ nhân mà Báo Đại biểu Nhân dân (2025) dẫn lại, người Thái có khoảng 36 điệu xòe nhưng đều từ sáu điệu cổ mà ra^[4]. Báo Nhân Dân (2022) mô tả sáu điệu ấy như sau^[3].

• Khắm khen (cầm tay nhau): điệu cơ bản, biểu hiện sự gắn kết.
• Nhôm khăn (tung khăn): khoe sự khéo tay của thiếu nữ làm nghề thổ cẩm.
• Đổn hôn (bước tiến, lùi): thể hiện sự vững vàng, niềm tin bền bỉ.
• Phá xí (bổ bốn): tình cảm của mỗi người với cộng đồng và cội nguồn.
• Khắm khăn mơi lảu (nâng khăn mời rượu): lòng quý khách.
• Ỏm lọm tốp mư (đi vòng tròn vỗ tay): điệu khép lại cuộc vui.

Danh sách của Báo Đại biểu Nhân dân hơi khác: "xòe vòng" thế chỗ "khắm khen" và một số tên phiên âm khác đi^[4]. Bài này ghi cả hai vì các trang đã đọc không giải thích chỗ lệch.

Âm nhạc và trang phục

Báo Văn hóa liệt kê các nhạc cụ trong hồ sơ: tính tẩu, kèn loa, khèn bè, trống, chiêng, chũm chọe, pí pặp, bẳng bu, mák hính; cả nam lẫn nữ đều có thể làm nhạc công^[2]. Cùng vang lên còn có tiếng lanh canh của trang sức bạc ở eo các cô gái, trong tà áo cóm truyền thống^[1][3]. PGS.TS Lê Văn Toàn gọi âm nhạc là "điểm tựa nhịp điệu" của xòe, giữ cho cả vòng múa đều bước^[4].

Xòe trong đời sống

Ở cấp bản, mường, xòe có trong các lễ cúng mường, cúng bản, tạ ơn, cầu mưa, xuống đồng; trong gia đình thì có cúng tổ tiên, tang ma, mừng nhà mới, đám cưới^[3]. Câu tục ngữ được hai bài báo cùng dẫn: "Không xòe không tốt lúa, không xòe thóc cạn bồ, không xòe hoa sẽ tàn héo, không xòe trai gái không thành đôi"^[3][4].

Nghệ nhân Ưu tú Lường Thị Đại (Báo Nhân Dân) coi xòe là một phần cơ sở xác định bản sắc Thái: cơ thể kể lại cảm xúc, tri thức lao động, mong ước được che chở trước thiên tai, cả bài học đạo đức. Cùng bài báo cho biết không ai rõ xòe có từ khi nào; nó được truyền qua nhiều đời^[3].

Con đường tới UNESCO

Theo Báo Văn hóa, di sản được ghi danh tại Paris vào 17 giờ 11 phút ngày 15/12/2021 (giờ Việt Nam), trong số 48 hồ sơ của kỳ họp. Bài này cũng nêu cộng đồng tham gia nghiên cứu, kiểm kê năm 2017–2018 và góp ý sửa hồ sơ năm 2019; các thành tố của xòe đã vào Danh mục kiểm kê quốc gia năm 2014 và 2016^[2]. Lễ đón bằng của UNESCO tổ chức tại thị xã Nghĩa Lộ (Yên Bái) tối 24/9/2022^[3]. Báo Lào Cai nhắc nghệ nhân Lò Văn Biến là người tiên phong sưu tầm và truyền dạy các điệu xòe ở Mường Lò^[5].

Bảo tồn và thách thức

Báo Đại biểu Nhân dân (12/2025) ghi nhận các điệu xòe cổ được chép lại, quay phim, lưu ngân hàng dữ liệu; lễ hội được khôi phục, nghệ nhân được tôn vinh để dạy lớp trẻ, du lịch tạo thêm động lực gìn giữ^[4]. Theo GS.TS Bùi Quang Thanh, các điệu xòe nay có đường nét mới nhưng vẫn biến hóa từ động tác chủ đạo của xòe truyền thống^[4].

Song các chuyên gia cũng lo ngại. GS.TS Từ Thị Loan (Báo Nhân Dân, 2022) nói việc tư liệu hóa còn hạn chế và thầy cúng biết chữ Thái cổ ngày một hiếm. Bà cảnh báo xu hướng "hoành tráng hóa", "sân khấu hóa" như những vòng đại xòe lập kỷ lục, vì dễ làm biến dạng di sản; theo bài báo, UNESCO không khuyến khích hướng này^[3]. Báo Đại biểu Nhân dân đề nghị phân biệt rõ bảo tồn bản gốc với biểu diễn cho du khách, để xòe sống trong bản làng chứ không chỉ trên sân khấu^[4].