Dân tộc Thái

Tên gọi và nguồn gốc

Người Thái tự gọi mình là Tay hoặc Thay^[1][2]. Theo cách phân chia phổ biến, cộng đồng gồm hai ngành là Thái Đen (Tay Đăm) và Thái Trắng (Tay Đón hay Tay Khao)^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam còn kể đến Thái Đỏ (Tày Đeng), Tày Thanh, Tày Mười, Tày Mường và Tày Khăng^[2]. Với 1.820.950 người theo điều tra năm 2019, Thái là dân tộc đông thứ ba trong 53 dân tộc thiểu số^[1][2]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho biết cội nguồn của người Thái ở vùng Đông Nam Á lục địa và tổ tiên họ có mặt trên đất Việt Nam từ rất sớm^[1]. Trong nhóm các dân tộc Tày - Thái, người Tày đến sớm nhất, cách đây hơn hai nghìn năm, còn người Thái và các dân tộc khác di cư vào sau^[3].

Địa bàn cư trú

Người Thái cư trú ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, vùng Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai) và phía tây Thanh Hóa, Nghệ An; họ thường lập bản gần sông, suối, trong các thung lũng^[2][3]. Bản làng thường nằm giữa những cánh đồng thung lũng và dọc các con sông lớn^[1]. Qua giao lưu hằng ngày, văn hóa Thái ảnh hưởng đến các dân tộc láng giềng như Khơ Mú, Kháng, Ơ Đu^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Thái thuộc nhóm Tày - Thái, ngữ hệ Thái - Kađai^[1][2]; ở nhiều nơi, tiếng Tày hoặc tiếng Thái được các dân tộc cùng sinh sống dùng làm ngôn ngữ giao tiếp chung^[3]. Người Thái có mẫu tự riêng theo hệ chữ Sanscrit, nhưng việc học chủ yếu theo lối truyền khẩu. Họ còn lưu giữ nhiều tác phẩm cổ về lịch sử, phong tục, luật tục và văn học^[1].

Kinh tế truyền thống

Lúa nước là nguồn sống chính, gắn với hệ thống thủy lợi được đúc kết trong câu "mương, phai, lái, lịn" (khơi mương, đắp đập, dẫn nước, đặt máng)^[1][2]. Trước đây người Thái cấy một vụ lúa nếp, nay phần lớn chuyển sang hai vụ lúa tẻ; gạo tẻ là lương thực chính, còn gạo nếp vẫn được xem là lương thực truyền thống^[1]. Họ cũng làm nương trồng lúa, ngô, hoa màu, bông, cây thuốc nhuộm và dâu nuôi tằm để dệt vải; chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà^[1][2]. Nghề dệt, đan lát và thổ cẩm phục vụ gia đình và trao đổi ở chợ phiên^[1][2]. Nghề nuôi cá lồng trên sông, suối là hướng mới cho thu nhập cao; gần đây nhiều nơi còn làm du lịch cộng đồng, du lịch làng nghề dệt thổ cẩm^[1][2]. Món ăn thường được nướng hoặc đồ, một số gia đình vẫn ăn xôi nếp^[2]. Việc vận chuyển chủ yếu bằng gánh, gùi, ngựa thồ, ở các sông lớn có thuyền đuôi én^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn làm bằng gỗ và tre, nhiều thế hệ cùng sống. Đặc trưng là mái khum hình mai rùa, hai đầu hồi có khau cút^[2]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu thêm các kiểu nhà sàn bốn mái, nhà sàn dài có tiền sảnh và nhà mái thấp gần giống nhà người Mường. Mỗi nhà thường có hai bếp, một bếp tiếp khách và sưởi ấm, một bếp nấu cơm^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trưng bày một ngôi nhà sàn Thái Đen ở tầng hai tòa Trống đồng^[2].

Trang phục

Phụ nữ mặc áo cánh ngắn ôm sát với hàng cúc bạc hình bướm, váy ống màu thâm, thắt lưng bằng dải lụa xanh lá, đeo dây xà tích bạc; ngày lễ mặc thêm áo dài đen, và phụ nữ Thái Đen đội khăn piêu thêu hoa văn. Nam giới mặc quần cắt để thắt lưng, áo cánh xẻ ngực có túi hai bên gấu, thường quấn khăn đen kiểu "mỏ rìu". Màu đen là màu phổ biến^[1][2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Cơ cấu cổ truyền của xã hội Thái là bản mường theo chế độ phìa tạo; ngày nay bản do trưởng bản đứng đầu^[1][2]. Gia đình theo chế độ phụ hệ, con trai thường thừa kế tài sản^[2]. Mỗi người có ba quan hệ họ hàng quan trọng: ải noong (họ nội), lung ta (họ vợ) và nhinh xao (họ của người đến làm rể)^[1]. Trước đây hôn nhân mang tính mua bán và có tục ở rể 8 đến 12 năm, gồm "cưới lên" (rể về ở nhà vợ) và "cưới xuống" (đưa gia đình trở về họ cha); ngày nay tục này hầu như không còn^[1][2]. Người Thái Đen có tục búi tóc ngược lên đỉnh đầu cho người vợ sau lễ cưới^[1]. Sản phụ được sưởi lửa và kiêng khem một tháng; đại diện họ lung ta được mời đặt tên cho trẻ^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Thái thờ cúng tổ tiên và tin vào các thần cai quản thiên nhiên như thần sông, thần rừng^[2]. Bản mường có lễ cúng thần đất, thần núi, thần nước. Tang lễ gồm hai bước: "pông" (tiễn hồn, đưa thi thể ra rừng chôn với Thái Trắng hoặc thiêu với Thái Đen) và "xống" (gọi hồn về thờ cúng trong nhà). Lễ nhà mới có nghi thức nhóm lửa bếp và bài mo cầu điều lành. Người Thái Đen cúng tổ tiên vào tháng 7 và 8 âm lịch; Thái Trắng ăn Tết theo âm lịch^[1].

Lễ hội Hết Chá của người Thái ở Mộc Châu, Sơn La là dịp tạ ơn trời đất, thần linh và đấng sinh thành, cầu mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no. Lễ mở đầu bằng nghi thức cúng Then cùng tiếng trống chiêng; phần hội có các trò diễn như tập trâu cày ruộng, hái rau rừng, xúc cá, đi săn, và điệu xòe^[6].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn nghệ dân gian Thái có múa xòe, sáo lam, tiêu, hát thơ và hát đối đáp giao duyên; trò chơi phổ biến gồm ném còn, kéo co, đua ngựa, đua thuyền, bắn nỏ^[1]. Năm 2021, "Nghệ thuật xòe Thái" được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo hồ sơ UNESCO, xòe có ba dạng chính là xòe nghi lễ, xòe vòng và xòe biểu diễn; xòe vòng phổ biến nhất, mọi người nắm tay nhau thành vòng cùng múa. Điệu múa được trình diễn trong nghi lễ, đám cưới, hội làng và sự kiện cộng đồng, với đệm nhạc cụ như đàn làm từ quả bầu, khèn, sáo, trống, chiêng, chũm chọe cùng tiếng bạc đeo ở lưng phụ nữ; xòe là biểu tượng của lòng hiếu khách và là dấu hiệu bản sắc của người Thái. Nghệ thuật này được truyền qua gia đình, nhóm múa và nhà trường^[4].

Then là nghi lễ do thầy then, nam hoặc nữ, chủ trì, vừa hát vừa gảy đàn tính để dẫn "âm binh" từ cõi trần lên cõi trời, cầu bình an, chữa bệnh, mùa màng tốt tươi, năm mới hạnh phúc. Tri thức được truyền khẩu ngay trong các buổi hành lễ. Năm 2019, "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" được UNESCO ghi danh^[5].