Tết Gạ Ma O của người Hà Nhì (Bát Xát, Lào Cai)

Tên gọi và cộng đồng

Tết Gạ Ma O là Tết đầu tiên trong năm mới của người Hà Nhì đen ở các xã vùng cao, biên giới thuộc Bát Xát (Lào Cai), như Y Tý và Trịnh Tường. Theo Báo Lào Cai, một năm của người Hà Nhì đen có nhiều lễ hội, trong đó Gạ Ma O là lễ mở đầu, gồm các nghi thức cúng nguồn nước và cúng rừng để cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu^[3]. Phó bản Phu Đo Mè, được bài trích lời, cho biết Tết bắt đầu bằng lễ căng dây cấm bản để bảo vệ bản làng, sau đó là lễ cúng thần nước và thần rừng, những nghi lễ được cộng đồng giữ gìn qua hàng trăm năm^[3].

Lễ cúng rừng Gạ ma do của người Hà Nhì ở huyện Bát Xát nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 3465/QĐ-BVHTTDL ngày 13 tháng 10 năm 2015, loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng^[1]. Danh mục cũng có Lễ hội Khô già già của người Hà Nhì đen ở Bát Xát, một lễ hội riêng, không thuộc bài này^[1].

Thời gian

Theo Báo Lào Cai, tục cổ truyền quy định Tết Gạ Ma O bắt đầu từ ngày Thìn đầu tiên của tháng Giêng âm lịch ở các thôn, bản có người Hà Nhì; năm 2025 Tết bắt đầu từ ngày 4 tháng 2 dương lịch, tức mùng 7 tháng Giêng^[2]. Năm 2026, Tết ở thôn Lao Chải, xã Y Tý kéo dài từ mùng 5 đến hết mùng 9 tháng Giêng^[3]. Cũng trong năm 2026, Báo Lào Cai đưa tin thôn Lao Chải ở xã Trịnh Tường tổ chức Tết Gạ Ma O ngày 2 tháng 4, được mô tả là dịp đầu năm sau khi mùa màng đã thu hoạch xong^[4]. Như vậy ngày tổ chức khác nhau giữa các thôn và các năm.

Các nghi lễ

Căng dây cấm bản. Trước Tết, các thôn làm lễ căng dây cấm bản với quan niệm ngăn điều xấu, điều không may và ma quỷ vào thôn^[2][3].

Cúng thần nước. Theo Báo Lào Cai, mỗi hộ ở thôn Lao Chải cử một người đại diện đến nguồn nước chung sau khi cúng tổ tiên tại nhà; trưởng bản và phó bản, đảm nhiệm vai thầy cúng, dâng lên bàn thờ đá đôi gà trống mái, gói xôi và bát rượu để tạ ơn thần nước và cầu nguồn nước dồi dào; mỗi nhà góp vài thanh củi vào bếp lửa chung đun một nồi nước lớn, rồi mọi người cùng hưởng lộc bên mạch nước. Gia đình có tang không được tham gia lễ cúng^[3].

Cúng thần rừng Gạ Ma Do. Chiều mùng 7, người dân vào khu rừng thiêng của thôn; ai vào rừng cấm cũng đi chân đất, nói tiếng Hà Nhì rất nhỏ. Hai thầy cúng làm lễ trước bàn thờ đá, dâng đầu lợn, gà trống luộc, thịt, xôi, rượu, cầu thần rừng che chở cho bản làng; mọi người quỳ lạy rồi thụ lộc ngay trong rừng^[3]. Nghệ nhân Ưu tú Ly Seo Chơ kể thần rừng Gạ Ma Do là vị thần quan trọng nhất trong tín ngưỡng Hà Nhì, và từ đầu năm các thôn bản đều tổ chức cúng rừng^[3]. Lễ vật trong dịp này, theo bài viết năm 2025, gồm thịt lợn, gà, rượu, chè gừng^[2].

Tết Thiếu nhi (Dứ Dò Dò). Trong Gạ Ma O có Tết Thiếu nhi: mỗi gia đình mang đến nhà trưởng bản một mâm gồm rượu, hoa tươi và 8 đến 10 món ăn (mâm của thầy cúng có 12 món) để cầu cho trẻ em khỏe mạnh, học hành tiến bộ; phụ nữ nhuộm trứng nhiều màu làm quà cho trẻ, rồi cả thôn liên hoan, chơi trò chơi dân gian^[2]. Ở Trịnh Tường, người lớn phát lộc cho trẻ nhỏ kèm lời chúc khỏe mạnh, mau lớn, già làng và người cao tuổi truyền dạy nghi lễ cho lớp trẻ^[4].

Giá trị và bảo tồn

Báo Lào Cai mô tả khu rừng cấm của thôn là nơi không ai được chặt cây hay lấy củi, ai vi phạm bị phạt nặng; nhờ vậy nhiều cây cổ thụ hàng trăm tuổi còn được giữ, và tín ngưỡng thờ thần nước, thần rừng gắn với việc bảo vệ nguồn nước, rừng của cộng đồng^[3]. Bài cho biết thôn Lao Chải, thôn cổ nhất của người Hà Nhì ở Y Tý với trên 300 năm tuổi, còn kè đá bảo vệ rừng cấm, trồng thêm cây, tuần tra và vệ sinh nguồn nước hằng tuần; Tết ngày càng thu hút du khách, góp phần du lịch cộng đồng^[3][4].