Dân tộc Hà Nhì

Tên gọi và nguồn gốc

Hà Nhì là tên của một cộng đồng cư dân vùng núi cao biên giới phía Bắc; Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi tên tự gọi là Hà Nhi gia, tên gọi khác là U Ní^[1]. Cộng đồng có các nhóm địa phương: Hà Nhì, Cồ Chồ, Hà Nhì La Mí và Hà Nhì đen^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam giới thiệu ba nhóm là Cồ Chồ, La Mí và Hà Nhì Đen^[2]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 25.539 người^[1].

Cư dân Hà Nhì sinh sống lâu đời ở miền nam Trung Quốc và Việt Nam; từ thế kỷ VIII, thư tịch cổ đã nhắc tới họ ở Tây Bắc, còn phần lớn tổ tiên của người Hà Nhì hiện nay di cư vào Việt Nam trong khoảng 300 năm gần đây^[1][2]. Các dân tộc nói ngôn ngữ Tạng - Miến nói chung phần lớn di cư tới từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX^[4].

Địa bàn cư trú

Người Hà Nhì tập trung dọc biên giới Việt - Trung và Việt - Lào, ở huyện Bát Xát (Lào Cai) và huyện Mường Tè (Lai Châu)^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam còn nêu thêm Điện Biên^[2] (tên huyện theo cách ghi của nguồn). Nhóm làm ruộng bậc thang và nương định canh đã định cư lâu đời, nhiều bản trên 100 năm tuổi, có bản tới 50 - 60 hộ; nhóm làm nương rẫy sống phân tán theo nương^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Hà Nhì thuộc nhóm Tạng - Miến, ngữ hệ Hán - Tạng, gần với tiếng Miến hơn^[1]. Theo bdttg, người Hà Nhì chưa có chữ viết riêng; việc giáo dục chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền từ đời này sang đời khác. Ngày nay trẻ em đã đến trường học chữ phổ thông và một đội ngũ trí thức trẻ đang hình thành^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Hà Nhì làm ruộng bậc thang, đào mương dẫn nước, bón phân chuồng và phân tro; trên nương họ trồng ngô, rau, đậu, bầu, bí, bông và chàm^[1]. Khơi mương làm thủy lợi và trồng lúa nước trên ruộng bậc thang là nét nổi bật của cộng đồng^[4]. Gia súc, gia cầm được nuôi thả tự nhiên; săn bắt, hái lượm và đánh cá vẫn chiếm vị trí đáng kể. Họ coi trọng việc bảo vệ rừng đầu nguồn để giữ nước cho ruộng và đi lại phổ biến bằng gùi đeo qua trán^[1].

Phụ nữ dệt vải trên khung cửi nhỏ khổ khoảng 20 cm và nhuộm chàm nhiều lần cho vải bền; nơi khí hậu lạnh không trồng được bông thì đổi chàm, đồ đan hay gia cầm lấy bông. Họ giỏi đan lát, chiếc nón giang là biểu tượng của nghề này^[1]. Ngày nay vải và quần áo may sẵn thay thế nhiều trang phục truyền thống nên nghề trồng bông dệt vải không còn phổ biến, trong khi nhiều gia đình làm homestay để tăng thu nhập và giới thiệu văn hóa^[2]. Món ăn được ưa chuộng có thịt nướng, thịt xào và cháo ám nấu với thịt gà hoặc thịt lợn^[1].

Nhà ở

Phần lớn người Hà Nhì ở nhà đất (nhà trình tường) có tường dày 30 - 40 cm, phù hợp khí hậu lạnh vùng cao, kèm hiên phía trước hoặc hiên ngay trong nhà để tránh gió rét^[1]. Nhà thường là nhà trệt mái cỏ tranh; hiện nay mái chủ yếu lợp prôximăng hoặc tôn^[2].

Vườn Kiến trúc của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có một ngôi nhà Hà Nhì rộng hơn 80 m², do 20 người Hà Nhì dựng trong 56 ngày vào năm 2004, mô phỏng nhà ông Tráng A Lù ở thôn Lao Chải 1, xã Y Tý, huyện Bát Xát (Lào Cai). Tường cao khoảng 4 m, dày khoảng 45 cm, làm bằng đất sét lẫn sỏi và đá nhỏ, đổ vào khuôn ván rồi giã chặt bằng chày gỗ từng lớp. Mái lợp khoảng 1.500 bó cỏ tranh, với phần gốc cỏ hướng xuống, phần ngọn hướng lên nóc, khác nhiều dân tộc khác^[3].

Trang phục

Trang phục truyền thống làm từ vải tự dệt nhuộm chàm^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, phụ nữ Hà Nhì ở Lai Châu mặc trang phục trang trí sặc sỡ, nổi bật là hoa văn ở tay áo và khăn đội đầu; phụ nữ ở Lào Cai chủ yếu mặc áo màu chàm và xanh sĩ lâm, điểm xuyết đồng xu và khuy bạc. Thanh thiếu niên thường mặc âu phục, còn trang phục truyền thống dùng trong lễ hội, cưới hỏi và tang ma^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Làng bản của người Hà Nhì gắn kết chặt chẽ. Gia đình nhỏ theo chế độ phụ quyền nhưng phụ nữ được coi trọng. Có nhiều họ, mỗi họ chia thành các chi và chi được đặt theo tên ông tổ; việc thờ cúng thực hiện theo từng gia đình, con trai cả đảm nhận, nếu dòng trưởng không có người nối dõi thì chuyển cho con trai út^[1][2]. Con lấy tên cha làm tên đệm^[2]. Tối 30 Tết, mọi người cùng đọc tên tổ tiên theo lối "phụ tử liên danh" (tên cha nối tên con), có họ đọc tới 71 tên^[1][2].

Hôn nhân thường do trai gái tự tìm hiểu; những người cùng dòng họ, dù cách nhiều đời, đều không được kết hôn^[1][2]. Ở vùng Bát Xát (Lào Cai), sau ba lần dạm hỏi là lễ cưới thứ nhất đưa dâu về nhà chồng; lễ cưới thứ hai tổ chức linh đình ở nhà gái khi gia đình khá giả. Ở Tây Bắc, sau lễ hỏi con rể có thể ở rể, còn nếu trả ngay tiền cưới thì không phải ở rể^[1].

Nhà có trẻ mới sinh treo chiếc nón úp trên cọc trước cửa: cọc bên phải báo con gái, bên trái báo con trai. Trong tang lễ, quan tài làm từ thân cây khoét rỗng; huyệt được chọn bằng cách ném trứng, trứng vỡ ở đâu thì đào ở đó, và người Hà Nhì kiêng chôn vào mùa mưa^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Hà Nhì tin vạn vật có linh hồn, thờ cúng tổ tiên, cúng bản và làm nhiều nghi lễ nông nghiệp^[1]. Tín ngưỡng gắn với hồn lúa và cầu mùa; cả bản cùng cúng thần đất và thần bản làng để cầu bình an, ngăn ma rừng^[2]. Tết năm mới vào đầu tháng 10 âm lịch; trong năm còn có Tết cơm mới, Tết mồng 5 tháng 5 và rằm tháng 7^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, các nghi lễ tiêu biểu gồm Gà tu tu (cúng thần linh), Lù khù sụ (cúng thần nước ở nguồn nước thiêng), Gạ ma gio (cúng thần bản mệnh của cộng đồng vào đầu năm âm lịch) và Khô già già (lễ hội cầu mùa vào tháng 6)^[2].

Lễ hội Khô già già của người Hà Nhì đen thường diễn ra vào tháng 6 âm lịch, kéo dài ba ngày; bài của báo Nhân Dân ghi địa điểm là xã Bát Xát (Lào Cai), trước sáp nhập là xã Y Tý. Người dân dọn bến nước, dựng lại nhà sinh hoạt chung bằng cỏ gianh và chuẩn bị bánh dày, xôi, thịt, rượu. Thầy cúng thay mặt cả bản dâng lễ, lễ vật được đưa lên rừng thiêng; sau bữa cơm cộng đồng là phần hội với kéo co, đẩy gậy và đu quay. Lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014^[5].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn học dân gian Hà Nhì phong phú, gồm truyện thần kỳ, cổ tích, trường ca, ca dao và thành ngữ; dân ca, dân vũ được mọi lứa tuổi yêu thích. Nhạc cụ có trống, chiêng, đàn tính, đàn môi và sáo; trẻ em thích đấu vật, đuổi bắt, trốn tìm, chơi cù, đu quay^[1].