Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tây Sơn – NguyễnSử liệuTỉnh, thành phố: HuếThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn

Tàu máy hơi nước của triều Nguyễn thời Minh Mạng (1838–1840)

Việc vua Minh Mạng cho mua tàu máy hơi nước cũ năm 1838, Võ khố đóng thử với lần hỏng nồi hơi và lần chạy thử thành công năm 1839, các tàu theo quy thức năm 1840 và những nhận định về việc công cuộc này không đi xa hơn.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Cây cầu bê tông bắc qua một con sông đào nước sẫm màu ở thành phố Huế; hai bên bờ có cây xanh, đèn đường và nhà dân, bờ xa là khu chợ Bến Ngự, trời nhiều mây.
Cầu Bến Ngự ở thành phố Huế, ảnh chụp tháng 7/2023. Theo Quốc triều sử toát yếu, vua Minh Mạng ngự đến Bến Ngự xem thử tàu máy hơi nước tháng 4/1839. Đây là ảnh hiện đại minh họa khu vực, không phải cây cầu hay con tàu thời Nguyễn.Teyvatism, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Từ ý định mua tàu đến việc tự đóng

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sách Quốc sử di biên chép rằng tháng 4 năm Canh Dần (1830) vua Minh Mạng nghe nói nước ngoài có xe lửa, tàu thủy và nhiều vật lạ, nên sai Đặng Khải sang Lã Tống và các nước phương Tây để mua[3]. Nhà nghiên cứu Frédéric Mantienne kể thêm rằng sứ thần Phan Huy Chú năm 1833 lần đầu trông thấy một chiếc tàu chạy bằng hơi nước ở Batavia, còn Lý Văn Phức mô tả loại tàu ấy trong chuyến đi Calcutta[1].

Đến năm Mậu Tuất (1838), theo cuốn Ngành đóng tàu thuyền ở Việt Nam thời Nguyễn của Trần Đức Anh Sơn (bài của Lí Học đăng lại), vua cho mua một chiếc tàu máy hơi nước cũ của Pháp, đưa về chạy thử ở Huế rồi giao Võ khố nghiên cứu để đóng chiếc tương tự[2]. Nhà vua nhận xét kiểu tàu này nhờ hơi mà chạy, không cần thuận gió hay thuận nước, không phải sức người chèo, nên đáng mua giá đắt để học cách đóng[2][4]. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi việc tháo tàu cũ ra lấy mẫu[3].

Hai lần chạy thử năm 1839

Theo Trần Đức Anh Sơn, tháng 2 năm 1839 chiếc tàu do Võ khố đóng được đưa ra chạy thử trên sông Hương nhưng hỏng vì vỡ nồi hơi[2]. Quốc triều sử toát yếu, qua bài của Tuổi Trẻ, chép chi tiết hơn: tàu được đặt lên xe chở ra sông, giữa đường nồi nước vỡ, máy không chạy; người đốc công bị xiềng, còn Nguyễn Trung Mậu của bộ Công cùng một quan khác vì tâu không đúng sự thật mà bị bỏ ngục[4].

Tháng 4 cùng năm, tàu được chế lại. Vua ngự đến Bến Ngự xem thử; sách chép máy vận hành nhanh, thả xuống nước chạy mau. Giám đốc Hoàng Văn Lịch (người làng rèn Hiền Lương, Phong Điền) và Võ Huy Trinh mỗi người được thưởng một nhẫn pha lê bịt vàng và một đồng tiền vàng Phi Long hạng lớn, đốc công và binh thợ được thưởng chung 1.000 quan[4]. Vua phán rằng tàu này mua của Tây cũng được, nhưng muốn thợ trong nước tập quen máy móc nên không kể tốn kém[4]. Về địa điểm, Trần Đức Anh Sơn ghi lần thử thành công diễn ra trên sông An Cựu[2], còn Tuổi Trẻ dẫn thêm sách Hiền Lương chí lược nói cũng ở An Cựu[4]. Các nguồn gọi địa điểm khác nhau (Bến Ngự, sông An Cựu); bài không khẳng định đó là một hay hai nơi.

Tàu thứ hai và các tàu theo quy thức năm 1840

Tháng 10 năm 1839, theo Trần Đức Anh Sơn, chiếc tàu máy hơi nước thứ hai dài 4 trượng 3 thước 2 tấc (khoảng 18 m, tính thước mộc 0,425 m[4]), rộng 8 thước 1 tấc, sâu 3 thước 6 tấc được đóng xong với phí tổn hơn 11.000 quan tiền[2]. Năm Canh Tý (1840), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ đặt quy thức đóng tàu máy hơi với thân rộng 7 thước 5 tấc, dài trên dưới 4 trượng, ít sâu để dễ đi trên sông[3].

Cũng theo Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ mà Tuổi Trẻ dẫn, chiếc Yên Phi là lớn nhất, dài 8 trượng 5 thước 2 tấc, rộng 2 trượng 6 tấc; hai chiếc kia là Vân Phi và Vụ Phi[4]. Mantienne ghi các tên Yên Phi, Vũ Phi và Hương Phi[1]. Dưới thời Thiệu Trị, triều đình đóng thêm và mua một tàu máy hơi nước dài 9 trượng 5 thước 7 tấc, đặt tên Điện Phi, được coi là chiếc lớn nhất triều Nguyễn sở hữu[3]; Mantienne chép tên là Diễn Phi, mua năm 1844[1].

Song song với việc tự đóng, mùa hạ năm 1840 phái viên thuyền Thụy Long là Đào Trí Phú từ Giang Lưu Ba (Batavia) về, mua được một tàu máy hơi nước của Tây dương đem dâng, theo bản sử chép mà Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước giới thiệu[5].

Vì sao việc này không đi xa hơn

Các nguồn đọc được không nêu một lý do chính thức duy nhất; dưới đây là nhận xét của từng người nghiên cứu. Mantienne cho rằng năm 1839 nỗ lực sao chép một tàu hơi nước tại xưởng Huế không thành công, vì khả năng bắt chước kỹ thuật ngoại quốc của Việt Nam chạm giới hạn trước độ phức tạp của đầu máy hơi nước, và đặt câu hỏi liệu có thể tiếp nhận kỹ thuật mà không học các nguyên lý khoa học phương Tây[1]. Đánh giá này trái với các nguồn Việt Nam kể trên, vốn coi lần chạy thử tháng 4 là thành công.

Về sau, theo khảo sát của Nguyễn Hữu Tâm (Viện Sử học) mà bài của Lí Học dẫn lại, việc duy tu các tàu máy hơi nước mua dưới thời Tự Đức rất khó và tốn kém: tàu Đằng Huy hỏng phải đưa đi Hương Cảng sửa, năm 1876 mắc cạn chìm ở Vũng Áng, còn tàu Mẫn Thỏa vỡ ngay cửa Thuận An[2]. Cũng bài này chép rằng đến thời Tự Đức các tàu do Minh Mạng và Thiệu Trị đóng đã cũ nát, nhà vua dừng việc sửa chữa và đặt mua tàu mới do nước ngoài đóng[2].

Những chỗ nguồn ghi khác nhau

Năm mua tàu mẫu: 1838 theo các nguồn Việt Nam[2][3], 1839 theo Mantienne[1]. Kết quả việc sao chép: thành công sau lần thử thứ hai theo Quốc triều sử toát yếu[4], không thành công theo Mantienne[1]. Địa điểm chạy thử: sông Hương, An Cựu hoặc Bến Ngự tùy nguồn. Tên các tàu cũng không khớp (Vân Phi hay Hương Phi, Điện Phi hay Diễn Phi).

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Frédéric Mantienne, Sự chuyển giao Kỹ thuật Quân sự Tây phương cho Việt Nam vào cuối thế kỉ 18 và đầu thế kỉ 19: Trường hợp nhà Nguyễn (Kỳ 2) (bản dịch của Ngô Bắc), Journal of Southeast Asian Studies, 34 (3), 2003, tr. 519–534; bản dịch tiếng Việt đăng trên ordi.vn (Viện Nghiên cứu Phát triển Phương Đông), 13/7/2018, 2003

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  2. [2]

    Lí Học, Nhà Nguyễn đã mua sắm tàu chiến như thế nào?, Tạp chí Công nghiệp tàu thủy Việt Nam (đăng lại trên khamphahue.com.vn)

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  3. [3]

    Các hoàng đế VN quan tâm phát triển thủy quân ra sao?, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (baotanglichsu.vn), 2011

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  4. [4]

    Quốc Việt, Người Việt chinh phục đại dương – Kỳ 1: Khát vọng tàu hơi nước, Tuổi Trẻ Online, 2012

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  5. [5]

    Không “mặn mà” với các nước phương Tây, triều Nguyễn liệu có quan tâm đến thế giới bên ngoài?, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (archives.org.vn), 2024

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót