Hoàng Việt nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định (1806)

Hoàn cảnh ra đời

Hoàng Việt nhất thống dư địa chí (chữ Hán: 皇越一統輿地志) là bộ địa chí do Binh Bộ Thượng thư Lê Quang Định biên soạn theo lệnh vua Gia Long và dâng vào cuối năm 1806. Lê Nguyễn Lưu, trong bài đăng nhiều kỳ trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, gọi đây là tác phẩm thuộc loại thông chí đầu tiên của triều Nguyễn, với trọng tâm là các tuyến giao thông ở đầu thế kỷ XIX^[2][3]. Theo Trần Đình Hằng, sau khi hoàn tất các nghi lễ trọng đại của quốc gia, vua Gia Long sớm giao cho Lê Quang Định kê cứu sách vở, bản đồ cả nước và các thành, dinh, trấn, đạo để làm sách; Đại Nam thực lục chép sách làm xong vào tháng Mười Một năm Bính Dần (Gia Long thứ 5)^[1].

Bài tựa của Nguyễn Gia Cát nêu bối cảnh: từ 1801 khôi phục kinh đô, 1802 đưa quân ra Bắc, bờ cõi từ Tuyên Quang, Lạng Sơn đến Hà Tiên gồm 31 trấn, dinh, nên cần một bộ sách ghi rõ đường sá, núi sông, thổ sản của toàn cõi^[3].

Tác giả

Lê Quang Định (1759–1813) gốc ở làng Tiên Nộn (sách ghi nay thuộc xã Phú Mậu, huyện Phú Vang, Thừa Thiên Huế cũ), mồ côi cha sớm nên theo anh vào Gia Định. Ông học Võ Trường Toản, kết bạn với Trịnh Hoài Đức và Ngô Nhân Tịnh, ba người được gọi là Gia Định tam gia và lập Bình Dương thi xã^[1][2]. Năm 1788, khi Nguyễn Ánh chiếm lại Gia Định, ông thi đỗ và làm Hàn lâm viện chế cáo. Cuối năm 1802 ông được triệu ra làm Chánh sứ sang nhà Thanh cầu phong; sứ đoàn kết thúc bằng việc nhà Thanh chấp thuận hai chữ Việt Nam làm quốc hiệu^[1][2]. Năm 1809 ông làm Hộ Bộ Thượng thư và mất năm 1813; mộ ông nằm gần chùa Thiền Tôn ở phường An Tây, Huế^[1][2].

Cách biên soạn và bố cục

Sách có mười quyển. Theo bài tựa mà Lê Nguyễn Lưu dịch, triều đình ra lệnh cho các dinh, trấn đo đường quan, đặt trạm dịch cách nhau chừng nửa ngày đi bộ để vừa sức dân, rồi kê khai đường đi trong hạt mình. Lê Nguyễn Lưu suy ra rằng các dinh trấn lại chuyển việc cho từng xã làm bản thảo đầu tiên, nên Lê Quang Định có thể hoàn thành mà không phải đi khắp nước^[3]. Chính ông viết rằng đã phải hỏi han rộng, hỏi người già, gạn lọc điều sai và rút gọn lời văn, trong chừng ba mùa thu^[3].

Mục Phàm lệ nêu rõ: kinh sư là gốc của thiên hạ nên sách lấy dinh Quảng Đức làm đầu, từ đó vào Nam đến Gia Định, ra Bắc đến Thăng Long. Theo phương pháp Thủy kinh chú của Lịch Đạo Nguyên, quyển 1 và 2 ghi đường thiên lý từ kinh đô vào phía Nam đến giáp Cao Miên; quyển 3 và 4 ghi đường từ kinh đô ra Bắc đến Nam Quan; năm quyển sau kê các đường trong từng dinh, trấn, phủ, huyện, quyển 5 đến 7 cho phía Nam và quyển 8 đến 10 cho phía Bắc. Mỗi tuyến đi từ lỵ sở, ghi khoảng cách theo đơn vị tầm, kèm chú về hình thế, sông núi, chùa miếu, dân cư, phong tục, thổ sản, thơ văn và sự tích^[3]. Dù mang tên dư địa chí, trọng tâm của sách là đường quan và trạm dịch^[3].

Một ví dụ Lê Nguyễn Lưu nêu là đoạn quyển 3 về đường dọc dinh Quảng Trị, nơi sách chép chuyện cây lớn ở truông Nhà Hồ từng là chỗ cướp rình khách buôn và câu ca "Thương yêu em cũng muốn vô, sợ truông Nhà Hồ, sợ phá Tam Giang". Ông nhận xét đây có lẽ là tác phẩm thành văn đầu tiên kể lại chuyện ấy^[3].

Tư tưởng "nhất thống" và vị trí về sau

Theo Trần Đình Hằng, ngay tên sách đã thể hiện khát vọng thống nhất giang sơn: thống nhất đất nước không chỉ là dẹp thành lũy mà còn là thống nhất đường đi lối lại, đo lường, tiền tệ, phong tục. Ông cho rằng sách là nền tảng cho những bộ địa chí về sau như Gia Định thành thông chí và Đại Nam nhất thống chí^[1]. Đây là nhận định của tác giả, bài này nêu lại chứ không tự kiểm.

Bản dịch tiếng Việt do Phan Đăng thực hiện, in lần đầu năm 2005 tại Huế (Nxb Thuận Hóa – Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây)^[1]. Một bản dịch có sửa chữa bổ sung của ông do Nxb Thế giới và Thái Hà Books phát hành, và theo Vietnam News đã đoạt giải cao nhất tại Giải Sách quốc gia lần thứ 5 năm 2022^[4].

Những chỗ nguồn ghi khác nhau

Các nguồn thống nhất sách xong cuối năm Bính Dần (1806) nhưng ghi ngày khác nhau. Trần Đình Hằng dẫn Đại Nam thực lục là tháng Mười Một^[1]. Phần tóm tắt bài của Lê Nguyễn Lưu ghi biểu dâng sách và bài tựa cùng đề ngày 20 tháng Mười Một năm Gia Long thứ 5 (29/12/1806), trong khi bản dịch bài tựa Nguyễn Gia Cát được chính bài ấy trích ghi "tháng Mười"^[3]. Bài của Lê Nguyễn Lưu có chỗ viết "địa dư chí" thay cho "dư địa chí"^[2]. Hiệu của tác giả là Tấn Trai theo Đại Nam liệt truyện; một số sách chép Cấn Trai là nhầm với Trịnh Hoài Đức, còn Phan Đăng cho rằng ông còn có tự hiệu Chỉ Sơn^[1][2]. Thời điểm vua giao việc cũng lệch: Trần Đình Hằng ở một mục viết vua ra lệnh ngay sau khải hoàn năm 1804, nhưng ở mục khác lại nói theo Thực lục việc ấy đã được giao trong các năm 1801–1802^[1].