Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Nghệ thuật trình diễnSử liệuTỉnh, thành phố: Nghệ AnHà TĩnhHuếGia LaiThời kỳ: Tây Sơn – NguyễnDân tộc: Kinh

Đào Tấn (1845-1907): quan đại thần, nhà soạn tuồng và các học bộ đình

Đào Tấn là quan triều Nguyễn quê Bình Định, soạn và chỉnh lý nhiều vở tuồng như Hộ sinh đàn, Trầm hương các, lập các học bộ đình đào tạo diễn viên ở Nghệ An và Vinh Thạnh, được tôn là Hậu tổ của tuồng. Bài nêu niên biểu và những chỗ nguồn ghi khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 9

Ảnh đen trắng một cụ ông đội khăn xếp tối, râu bạc, mặc áo dài thâm quần trắng, đứng chống một tay lên hông, tay kia đặt lên lưng chiếc ghế mây; sau lưng là hiên nhà lợp mái lưới gỗ và cây cảnh; dưới ảnh in chú thích tiếng Pháp.
Đào Tấn trong ảnh in năm 1904 trong sách L'Empire d'Annam của Charles Gosselin; chú thích gốc ghi ông là cựu Tổng đốc Nghệ An, Thượng thư Bộ Công.Không rõ người chụp; in trong Charles Gosselin, L'Empire d'Annam (Paris: Perrin, 1904), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Khái quát

Đào Tấn (1845-1907) tự Chỉ Thúc, hiệu Mộng Mai và Mai Tăng, người làng Vinh Thạnh, huyện Tuy Phước, Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai); ông vừa là quan đại thần triều Nguyễn vừa là nhà soạn tuồng, được giới nghề tôn là Hậu tổ của nghệ thuật tuồng[7][8]. Bài này nói về con người và sự nghiệp của ông; lịch sử chung của loại hình đã có trong bài tổng quan về tuồng.

Khu mộ xây trên sườn đồi: các trụ vuông màu vàng nhạt đỉnh xanh, tấm bia xanh, tường thấp ghép đá; phía sau là triền đồi cây xanh với vài tảng đá lớn.
Khu mộ Đào Tấn ở Tuy Phước, Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai); ảnh được đưa lên Wikipedia tiếng Việt năm 2010 (theo mô tả trên Wikimedia Commons).Nguyễn Đông Sơn, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Học và làm quan

Đào Tấn học chữ và học soạn tuồng với tú tài Nguyễn Diêu ở Nhơn Ân; năm 19 tuổi ông viết vở đầu tay Tân Dã đồn và năm 22 tuổi đỗ cử nhân khoa Đinh Mão (1867)[1][5]. Theo niên biểu trong loạt bài của Huỳnh Văn Mỹ: 1871 ông làm hiệu thư tại triều; 1874 tri phủ Quảng Trạch; 1882 phủ doãn Thừa Thiên; 1883 về ở ẩn trên núi Linh Phong; 1887 được triệu dụng lại; 1889-1893 tổng đốc An Tĩnh; 1894 thượng thư Bộ Công, 1896 Bộ Binh, 1897 Bộ Hình; năm 1898 tổng đốc Nam Ngãi rồi lại làm tổng đốc An Tĩnh đến 1902; 1902 thượng thư Bộ Công; 1904 về hưu[2]. Vì vậy các bài viết nói "ba lần tổng đốc, bốn lần thượng thư" là nhất quán với niên biểu này[2][6][7].

Soạn và chỉnh lý tuồng

Theo Huỳnh Văn Mỹ, khi ở triều ông được vua Tự Đức giao viết các vở để diễn ở Duyệt Thị Đường, như Đảng khấu, Bình địch, Tam bảo thái giám thủ bửu, rồi Tứ quốc lai vương, Quần phương hiến thụy và phần lớn bộ Vạn bửu trình tường (ông soạn 68 trong 108 hồi)[2]. Ở Nghệ An ông chỉnh lý các "tuồng thầy" như Sơn Hậu, Tam nữ đồ vương (hồi hai thành Khuê các anh hùng), Đào Phi Phụng; vở Diễn võ đình viết trong nhiệm kỳ đầu, còn Cổ thành, Trầm hương các, Hộ sinh đàn và Hoàng Phi Hổ quá Giới Bài quan viết trong nhiệm kỳ thứ hai (1898-1902)[2]. GS Hoàng Chương cho rằng ông là người đầu tiên phá đề tài "quân quốc" và lối kết có hậu của tuồng cổ, đưa nhân vật người thiểu số, võ thuật dân tộc và dân ca vào tuồng[5][6]. Ngoài tuồng, ông để lại thơ, từ và tập lý luận Hý trường tùy bút[5][7].

Số lượng tác phẩm được nêu rất khác nhau, vì mỗi nguồn tính một kiểu: "30 vở do ông sáng tác và nhuận sắc"[5]; "trên chục vở"[1]; "gần 100 vở"[7]; "hơn 100 vở" gồm sáng tác, chỉnh lý, cải biên, dàn dựng[6]; "40 vở"[9]. Số thơ cũng từ "mấy trăm bài thơ và từ" đến "hơn 1.000 bài"[5][7][9].

Học bộ đình

Theo Tuổi Trẻ, "học bộ đình" nghĩa là trường dạy bước. Ông lập trường đầu tiên ở Nghệ An sau khi nhậm chức tổng đốc lần hai (1898-1902), mời nghệ nhân hát bội từ Bình Định ra, nhận họ vào biên chế lính ở dinh tổng đốc để có lương sống và học; đoàn diễn tại rạp Như Thị Quan do ông dựng. Sau khi về hưu năm 1904, ông lập thêm học bộ đình Vinh Thạnh ở quê[3]. Ở đó, để nuôi học viên, ông bán bốn mẫu lộc điền, rồi cùng các quan hưu khai hoang ở Huỳnh Giản và khai hơn hai mẫu ở Nhơn Hòa, dành cho học viên nghèo cày cấy[3]. Các tài liệu mô tả hơi khác: Hoàng Chương (2015) viết ông mở Học bộ đình ở Vinh (Nghệ An) và Bình Định, còn bài năm 2017 của ông viết ông lập Ban hiệu thư ở Huế, rạp Như Thị Quan và hai gánh hát kiêm trường đào tạo tuồng mang tên Học bộ đình, không nói rõ địa điểm từng cơ sở[5][6].

Di sản hôm nay

Bình Định được các ông bầu gọi là nơi giữ gần như trọn kỹ năng diễn xuất do ông truyền qua học bộ đình Vinh Thạnh; năm 2015 tỉnh có hơn chục đoàn tuồng lưu diễn bên cạnh Nhà hát tuồng Đào Tấn[4]. Ông được Bộ Văn hóa - Thông tin tôn vinh là danh nhân văn hóa, và có giải thưởng mang tên ông[6]. Mộ ông ở sườn núi Huỳnh Mai, xã Phước Nghĩa, huyện Tuy Phước[2]. Đền thờ ở Vinh Thạnh khởi công tháng 10/2015, khánh thành ngày 16/8/2016, kinh phí hơn 9 tỷ đồng[7][8]; theo VnExpress, hằng năm ngày 15/7 âm lịch ở đây có lễ tưởng niệm kèm biểu diễn hát bội[8]. Năm 2015, Hoàng Chương kiến nghị lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh ông[5].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Huỳnh Văn Mỹ, Đào Tấn - ông quan kịch tác gia: Người học trò xuất sắc, Báo Tuổi Trẻ, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  2. [2]

    Huỳnh Văn Mỹ, Ông quan viết tuồng, Báo Tuổi Trẻ, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Huỳnh Văn Mỹ, Mở trường dạy hát bội, Báo Tuổi Trẻ, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Huỳnh Văn Mỹ, Từ di sản Đào Tấn, Báo Tuổi Trẻ, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Hoàng Chương, Đào Tấn - nhà soạn tuồng kiệt xuất của sân khấu dân tộc, Báo Nhân Dân, 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  6. [6]

    Hoàng Chương, Nhớ về bậc hậu Tổ của nghệ thuật tuồng, Báo Nhân Dân, 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  7. [7]

    Hoàng Tuấn, Khánh thành đền thờ Danh nhân văn hóa Đào Tấn tại Bình Định, Báo Đại Đoàn Kết, 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  8. [8]

    Trần Hóa, Ngôi làng trăm năm lưu giữ dấu ấn Hậu tổ tuồng Đào Tấn, VnExpress, 2026

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  9. [9]

    Mai An, Hanoi marks 110th death anniversary of Dao Tan, SGGP English Edition (Báo Sài Gòn Giải Phóng), 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót