Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Phong tục vòng đờiSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiLào CaiDân tộc: Dao

Tang lễ của người Dao: thầy cúng, lễ phá ngục và đám chay đưa hồn về với tổ tiên

Tang lễ của người Dao gồm chôn cất rồi đám chay tiễn hồn về với tổ tiên, do các thầy cúng đã cấp sắc đảm nhiệm với sách chữ Nôm Dao và tranh thờ. Bài dựa trên nghiên cứu về Dao Tuyển ở Lào Cai và Dao Quần Chẹt ở Hà Nội, Yên Bái; nêu rõ khác biệt giữa các nhóm.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Ngôi nhà vách đan nan, mái ngói thấp với hiên rộng, dựng trên nền đá xếp có bậc thang đá, xung quanh là cây tre và hàng rào tre.
Nhà người Dao được phục dựng tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (ảnh Nam Hy Hoàng Phong, Commons ghi ngày 24/12/2008). Ảnh chỉ minh họa nhà ở của người Dao, không phải cảnh tang lễ.Nam Hy Hoàng Phong, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Hai chặng của tang ma

Với người Dao, tang ma là nghi lễ cuối cùng của vòng đời, tiễn hồn người chết về thế giới tổ tiên và giữ yên ổn cho người sống[2]. Bài dựa trên nghiên cứu về Dao Tuyển ở Bảo Thắng (Lào Cai) và Dao Quần Chẹt ở Ba Vì (Hà Nội), có đối chiếu Yên Bái; chi tiết khác nhau theo nhóm và nơi ở.

Ở Ba Vì, người Dao Quần Chẹt coi con người gồm thể xác và linh hồn; khi chết, hồn lìa xác, nên gia đình làm đám tang để chôn cất thi hài rồi đưa hồn lên thiên đàng. Chỉ người đã qua lễ cấp sắc (kể cả vợ của người ấy) mới được thờ cúng; mọi nghi thức cầu cúng thế giới bên kia phải lặp ba lần thì người chết mới nghe thấy[2]. Người chết bình thường được chôn trước; lễ tiễn hồn lên thiên đàng thường làm sau một đến ba năm vì gia đình chưa đủ điều kiện làm ngay, còn cái chết không bình thường (tai nạn, chết đuối...) chỉ có đám tang nhanh gọn, không có thầy cúng tiễn hồn[2].

Dao Tuyển ở Bảo Thắng gọi lễ này là làm chay, hay "làm ma khô": chôn cất mới chỉ là giam người chết trong 18 tầng địa ngục, phải làm chay thì hồn mới được giải thoát về với tổ tiên. Người chết bất đắc kỳ tử, chưa cấp sắc hoặc không có con trai nối dõi thì không được làm chay; người đàn bà chết được làm chay nếu chồng đã cấp sắc[1].

Thầy cúng, sách cúng và tranh thờ

Một đám chay lớn của người Dao Tuyển mời ba thầy chính (thầy cả, thầy hai, thầy bói), ba thầy phụ múa chèo và nhóm nhạc công; các thầy phải đã cấp sắc và còn cha mẹ, riêng thầy cả được cấp thêm bùa phép để đuổi ma ác[1]. Ở Yên Bái, Hoàng Thị Thu Hường ghi người Dao Quần Chẹt gọi thầy cúng là Sư công; thầy phải đã cấp sắc, biết đọc chữ Nôm Dao, và các việc lớn như tạ mả, tang ma cần nhiều thầy, có khi đến bảy[3].

Sách cúng viết bằng chữ Nôm Dao, hệ ký tự Hán phiên âm theo tiếng Dao. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, ngày nay chủ yếu những người làm thầy Tào, thầy cúng còn học chữ để đọc sách cúng do tổ tiên truyền lại[4]. Các sách thầy dùng gồm Quá tăng, Gia tiên, Sư ca, Đại thư; ngoài sách, thầy phải sắm bộ tranh thờ, nhạc khí, mũ và mặt nạ giấy[3].

Lưu ý thuật ngữ: ở Yên Bái, "đám chay" của người Dao Quần Chẹt lại chỉ lễ cấp sắc (Quá tăng, một ngày một đêm; Chẩu Đàng, hai ngày hai đêm)[3], khác với nghĩa lễ tiễn hồn ở Dao Tuyển và Ba Vì.

Đám tang chôn cất ở Ba Vì

Theo Vũ Thị Uyên, người chết được tắm bằng nước trà, thay quần áo mới. Gia đình cho một đồng bạc trắng vào miệng người chết, hiểu là để người chết giữ kín thông tin của con cháu trước quan âm phủ; tác giả dẫn Lý Hành Sơn rằng người Dao Tiền ở Ba Bể coi vật kim khí này giúp hồn tự vệ trước nhóm ma rình bắt hồn. Quan tài đục từ một thân gỗ, không đóng đinh sắt vì tin rằng hồn sẽ không về được mỗi khi con cháu cúng. Trước khi chôn, gia đình chia cho người chết nồi, bát, đũa, quần áo. Sau khi chôn có lễ rửa nhà, lễ gọi hồn về sau ba ngày và lễ cấp đất khoảng một năm sau[2].

Lễ chay và lễ phá ngục

Người Dao Tuyển chia lễ chay thành ba cấp: lễ chay nhỏ kết hợp trong đám cấp sắc (một ngày một đêm), lễ chay vừa (hai ngày ba đêm) và lễ chay to (ba ngày ba đêm, có múa chèo cho con cháu đến dự); quy mô tùy điều kiện gia đình. Con cháu được phát khăn tang và dâng cơm cho người chết trước khi các thầy nhảy múa quanh đàn lễ suốt đêm[1].

Lễ phá ngục là phần then chốt. Thầy cả dựng hai vòng que tre quây vải, tượng trưng chiếc khóa số 8 giam người chết ở 18 tầng địa ngục; một tờ giấy ghi chữ Nôm Dao "Đơn xin đi đường" tượng trưng con đường từ địa ngục lên trời. Các thầy đọc sách phá ngục, xẻ và nhấc que tre để giải thoát người chết; con trai trưởng bưng bài vị vào nhà, thầy buộc dây "bắc cầu" và cả nhà ăn bữa cơm đầu tiên cùng người chết. Nghi lễ cuối là đốt nhà táng làm từ 136 đoạn sậy để người chết có nhà mới[1]. Ở Ba Vì, đám chay tiễn hồn bắt đầu bằng thả tranh thờ: dựng thang trước bàn thờ, treo dải vải và tranh, mở một khoảng trống trên mái; thầy cả cúng gọi các thánh sư tiễn hồn rồi xin âm dương xác nhận hồn đã lên thiên đàng[2].

Vị thế xã hội và những thay đổi

Theo Phan Thị Hằng, nếu con cháu làm lễ chay vừa hoặc to cho cha mẹ thì sau này khi làm thầy cúng mới được nhận các chức bậc quan trọng như thầy cấp sắc hay cúng Bàn Vương; lễ ngày nay rút ngắn thời gian, ít lễ vật hơn nhưng nội dung được giữ[1]. Ở Ba Vì, tang ma ít biến đổi; đưa ma ban đêm gần như không còn[2]. Lý Hành Sơn lưu ý rằng tang ma của người Dao bắt buộc phải có đủ số thầy cúng; nơi nào thiếu thầy thì người dân có thể làm ma theo hình thức khác, kể cả theo đạo Tin Lành[5].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Phan Thị Hằng, Lễ làm chay của người Dao Tuyển, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 382 (tháng 4/2016) (bản đăng trên vanhoanghethuat.vn), 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Vũ Thị Uyên, Tang lễ của người Dao Quần Chẹt ở Ba Vì, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 387 (tháng 9/2016) (bản đăng trên vanhoanghethuat.vn), 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]

    Hoàng Thị Thu Hường, Thầy cúng trong cộng đồng người Dao Quần Chẹt hiện nay ở Yên Bái, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 10 (2024), tr. 78–93, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Thế Phúc, Chữ viết của người Dao, Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), theo hồ sơ di sản và tư liệu của Cục

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Lý Hành Sơn, Tín ngưỡng truyền thống của người Dao ở vùng biên giới Việt Nam - Trung Quốc: những biến đổi và vấn đề đặt ra, Tạp chí Dân tộc học, số 5 (2021), tr. 53–65, 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót