Lễ Then Khoăn (Then cầu thọ) của người Tày: nối số, gọi hồn vía cho người cao tuổi
Then Khoăn (Then cầu thọ) là lễ của thầy Then dành cho người Tày từ 50 tuổi trở lên: gọi hồn vía về, nối số kéo dài tuổi thọ, thuộc Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2020. Bài mô tả diễn trình ở Văn Bàn (Lào Cai) và so với phần việc của thầy Tào.
Có nguồn · 7

Then Khoăn là lễ gì
Then Khoăn, còn gọi là Then cầu thọ, là một dạng lễ Then dành cho người từ 50 tuổi trở lên, mà người Tày gọi là "người già"; con cháu nhờ thầy Then chọn ngày tổ chức để làm an lòng cha mẹ[1]. "Khoăn" là hồn, vía[2]; lễ nhằm gọi hồn vía về cho thân chủ và "nối số", tức kéo dài tuổi thọ. Ở Chiềng Ken (Lào Cai), Then Khoăn còn được gọi là Then tăng phúc, tăng mệnh, với ý nghĩa thay đổi vận số, thêm may mắn[3].
Lễ này nằm trong thực hành Then rộng hơn. Theo Cục Di sản văn hóa, các lễ Then diễn tả hành trình thầy Then điều khiển đoàn âm binh từ Mường Đất lên Mường Trời để dâng lễ vật và thỉnh cầu, trong những việc như cầu an, chữa bệnh, cầu mùa; UNESCO ghi danh "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" ngày 12/12/2019[4]. Riêng "Nghi lễ Then Khoăn (Cầu thọ) người Tày" của tỉnh Lào Cai nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mục 354, theo Quyết định 2734/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020, thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng[5]. Báo Lào Cai nêu đây là nghi lễ của người Tày ở Văn Bàn[1].
Chuẩn bị và lễ vật
Người Tày thường chọn ngày tam hợp với tuổi chủ nhà; họ kiêng tổ chức vào ngày hổ vì cho rằng đây là ngày xấu, vong và vía của muôn loài không về nhập đồng được. Lễ kéo dài một ngày đêm, từ chiều hôm trước đến trưa hôm sau, do thầy Then chủ trì cùng hai người phụ Then, đội chèo thuyền và đội múa[1].
Lễ vật quan trọng là ba ngôi nhà Then, trong đó có một ngôi 12 gian làm bằng thân tre và cọng chuối: tre nhiều đốt tượng trưng cho trường thọ, chuối cao lớn tượng trưng cho sức khỏe. Gia chủ chuẩn bị nhiều lương thực, thịt, cá, bánh trái, rượu, hương, vải, xôi màu, vòng bạc, trầu cau; có mâm vải để "nối số" và dây mây để "kéo số". Người Tày cắt giấy nhiều màu trang trí các rọ đựng lương thực và hồn vía của người được làm Then[1].
Diễn trình
Buổi chiều, thầy Then thắp hương xin phép bàn thờ tổ Then, thỉnh tổ Then giúp hành lễ, rồi đón "rồng" (cây đàn tính tượng trưng) và "nhạc ngựa" (chùm chuông nhạc tượng trưng cho ngựa). Thầy mặc áo tướng đỏ, đội mũ pắc ka, vừa gảy đàn vừa hát; theo bài báo, thầy hát 16 chương trong hành trình lên Mường Thiên dâng lễ vật cho tổ tiên[1]. Buổi tối, thầy tiếp tục đi tìm và đón vía: hát các bài xin vía từ mẹ Khoăn, mời mẹ Khoăn về ăn; có điệu múa "lên nhà Khoăn" và hát múa chèo thuyền sang sông đón hồn vía[1].
Khi vía đã về, người được làm Then ngồi trước tịch thờ, con cháu giữ chân tay để thầy làm phép "cắt đẳng" (cắt bỏ cái nghiệp không hay), rồi dùng dây mây kéo thêm số, nối thêm tuổi để sống thọ hơn. Người được làm Then được buộc vía vào cổ tay; con cháu cũng được buộc chỉ cầu sức khỏe, may mắn. Trưa hôm sau, hai người đàn ông, một bên họ nội và một bên họ ngoại, giúp gia chủ buộc các khoăn và lương (ngũ cốc) lên xà nhà để giữ hồn vía[1].
Thầy Then và thầy Tào
Lễ Khoăn trong nguồn mô tả do thầy Then thực hiện, không phải thầy Tào. Theo truyền thuyết mà Hoàng Nam ghi lại, Tào, Mo, Pựt và Then đều là con của Ngọc Hoàng: Tào là anh cả, được ban cuốn sách to nhiều chữ và lo những đám lớn, phức tạp như tang ma; Then là em út, dùng đàn tính và nhạc xóc, không dùng sách, đảm nhận giải hạn, bói toán, chữa bệnh, kỳ yên. Khi phối hợp cúng cùng thầy Tào trong một đám, Then thường ở vị trí phụ thuộc[6]. Nghiên cứu của Mai Tô Kiều Trinh ở huyện Chợ Đồn (Bắc Kạn cũ) cho biết thầy Tào thực hiện tang ma, cúng tổ tiên, cầu an, giải hạn[7]. Như vậy, việc "cầu an" xuất hiện trong phần việc của cả Then lẫn Tào; các nguồn dùng ở đây không mô tả riêng lễ nối số do thầy Tào làm.
Kế thừa và phạm vi nguồn
Báo Lào Cai (2025) cho biết ở Chiềng Ken, nghi lễ Then chỉ truyền theo dòng, trong dòng tộc hoặc cho người "hữu duyên" được thầy chọn; bên cạnh Then Khoăn còn có Then mừng thọ dành cho người cao tuổi, và Nàng Hương hỗ trợ thầy Then trong lễ[3]. Phần diễn trình ở trên chủ yếu dựa vào một bài báo về Văn Bàn, nên chi tiết có thể khác ở nơi khác; chẳng hạn các nghiên cứu về Lạng Sơn nhắc tới Then hắt khoăn (giải hạn) của người Tày ở Đình Lập[2].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Lý Văn Sỹ, Nguyễn Thị Minh Thu, Nghi lễ Then đầy tháng – Khai bươn của người Tày, Nùng ở Đình Lập, Lạng Sơn, TNU Journal of Science and Technology, 228(11), tr. 324–330 (2023), 2023
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Lệ Quyên, Nguyễn Tuấn Nam, Độc đáo nghi lễ Then Tày Chiềng Ken, Báo Lào Cai, đăng ngày 04/08/2025, 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), 2019
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (mục 354: Nghi lễ Then Khoăn (Cầu thọ) người Tày, Quyết định 2734/QĐ-BVHTTDL ngày 30/9/2020), Cục Di sản văn hóa (dsvh.gov.vn), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [6]
Hoàng Nam, Then – cái nhìn từ hệ thống tín ngưỡng, Tạp chí Dân tộc học, số 3 (2006), tr. 13–17, 2006
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [7]
Mai Tô Kiều Trinh, Thày tào và những phương tiện được sử dụng trong nghi lễ thờ cúng của người Tày ở huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 602 (tháng 4/2025), tr. 32–36, 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót