Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Phong tục vòng đờiSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiBắc NinhDân tộc: Kinh

Đồ vàng mã trong tang lễ và thờ cúng của người Việt: nguồn gốc, làng nghề Đông Hồ – Phúc Am và quy định hiện hành

Vàng mã là đồ giấy đốt gửi người đã khuất, phổ biến trong tang lễ, giỗ và rằm tháng Bảy. Bài tóm lược nguồn gốc theo Phan Kế Bính, hai làng nghề Đông Hồ và Phúc Am, tranh luận về đốt quá mức và quy định hiện hành; nêu chỗ các nguồn chưa thống nhất.

Báo sai sót

Có nguồn · 9

Ảnh cận cảnh các món đồ mã bằng giấy bóng màu vàng, trang trí hoa văn đỏ, xanh và vàng kim, được bọc trong bao ni lông trong suốt.
Vàng mã bán để cúng tất niên năm 2017 (ảnh Phương Huy, Commons ghi "vàng mã cúng tất niên năm 2017"). Chỉ là ảnh minh họa đồ mã; không rõ nơi sản xuất, không phải sản phẩm của làng Đông Hồ hay Phúc Am.Phương Huy, tự chụp năm 2017 (Commons ghi phạm vi công cộng), qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Vàng mã là gì

Lê Thị Cúc (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 2012) giải thích hàng mã hay đồ mã là những đồ làm bằng giấy, đốt được, mà người sống dành cho người đã mất; mỗi nơi gọi lái thành "vàng mã" nhưng đều chỉ sản phẩm dành cho người cõi âm[1]. Nguyên tắc làm ra chúng là quan niệm "trần sao âm vậy": thứ gì có ở dương gian thì làm bằng giấy để đốt xuống âm phủ[1].

Nguồn gốc: các cách nói chưa thống nhất

Phan Kế Bính (1915) cho rằng tục đốt mã từ Trung Hoa. Người xưa cúng tế bằng ngọc bạch, đời sau dùng tiền; đời Đường Huyền Tông thấy tốn kém nên cho làm tiền giấy thay tiền thật; đời Đường Túc Tông, Vương Dữ giữ việc tế tự đã dùng toàn tiền giấy để cúng rồi đốt; đến đời Ngũ đại lại thêm áo giấy, mũ giấy. Ông kết luận "chắc là" tục của ta từ đó mà ra[2]. Lê Thị Cúc nhận xét chưa có tài liệu nào cho biết tục đốt vàng mã xuất hiện ở nước ta từ lúc nào, nhưng chắc chắn đã có hàng trăm năm, chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa[1]. Báo Nhân Dân (Tường Thụy, 2010) viết nguồn gốc chưa có ý kiến thống nhất, còn quan niệm phổ biến gắn với thờ cúng tổ tiên[3].

Trong tang lễ, giỗ và rằm tháng Bảy

Trong chương Tang ma, Phan Kế Bính ghi khoảng giữa tiểu tường và đại tường có hai kỳ đốt mã: "mã biếu" rồi "mã dâng" cho người mất dùng; nhiều nhà đốt vào tuần Trung nguyên tháng Bảy hoặc ngày giỗ đầu, giỗ hết. Đồ mã làm theo đồ người thường dùng, như chăn màn, quần áo, hòm xiểng, mâm bát, cho đến cả "thằng quít, con nhài" (người hầu bằng giấy), con mèo, con chó; có nhà sắm tốn vài chục đến một vài trăm bạc, đốt tại nhà hoặc tại chùa[4]. Ông cũng chép rằng rằm tháng Bảy nhiều nhà mua vàng mã cúng gia tiên[2].

Báo Nhân Dân (2010) ghi nhận sự mở rộng: từ tiền, vàng, quần áo đến ngựa, xe, thiết bị điện tử, nhà, thậm chí máy bay; việc đốt vốn tập trung vào mùng một, ngày rằm, giỗ và Tết, nay gần như quanh năm, đông nhất tháng Bảy và dịp cuối năm[3].

Làng nghề: Đông Hồ và Phúc Am

Theo Lê Thị Cúc, làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh) từng có hai nghề: làm tranh và làm hàng mã. Một tương truyền gắn nghề hàng mã với thời Cao Biền (866–873), nhưng tác giả nói thực hư chưa rõ. Trước thập niên 1950, từ tháng ba đến tháng bảy dân làm hàng mã, tháng tám đến tháng chạp làm tranh; từ thập niên 1990 hầu hết hộ chuyển sang hàng mã. Vào thời điểm viết bài, 353 trong 356 hộ làm hàng mã, chỉ còn 3 hộ làm tranh; hàng mã Đông Hồ cung cấp cho phố Hàng Mã (Hà Nội) hàng nghìn tấn mỗi năm, và năm 2011 nghề đóng 18,5 trên 67,7 tỷ đồng tổng sản phẩm xã Song Hồ[1].

Phúc Am (xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, Hà Nội) là làng khác. Báo Nhân Dân (2019) tả các xưởng làm hình nộm ngựa, voi, thuyền rồng, nhà, xe cho đền, phủ, miếu; khi đó chỉ còn khoảng chục hộ làm ngựa, voi cỡ lớn, và chỉ làm theo đơn đặt hàng[5]. Báo Đầu tư (2024) lại ghi khoảng 180 hộ sống nhờ nghề, gồm chừng 10 cơ sở sản xuất, kinh doanh và hơn 170 hộ chủ yếu làm thuê; nghề có gần 40 năm, làng trước làm đan lát, mỗi sản phẩm qua khoảng chín công đoạn[6]. Hai bài khác thời điểm và cách tính nên số hộ không so sánh trực tiếp được.

Tranh luận: lòng hiếu kính và sự lãng phí

TS Hoàng Văn Chung (Viện Nghiên cứu Tôn giáo) cho rằng ý nghĩa gốc của đốt mã là bày tỏ sự tôn kính thần thánh, hiếu thuận và biết ơn người có công, ông bà, tổ tiên. Báo Nhân Dân (2024) mô tả việc đốt quá mức ở một số đền, phủ, miếu, với nguyên nhân là muốn thu hút người đi lễ, ganh đua giữa các cơ sở và niềm tin rằng dâng càng nhiều càng được phù hộ; hệ quả là truyền thống bị méo mó và có nguy cơ cháy nổ. Về giải pháp, ông gợi ý quy định kích thước đồ mã ở cơ sở sản xuất; bài nhắc Giáo hội Phật giáo Việt Nam năm 2018 có công văn yêu cầu không đốt vàng mã ở cơ sở thờ tự Phật giáo[7].

Phê phán không mới: năm 1915 Phan Kế Bính đã cho rằng đốt nhiều mã vàng hương "chẳng qua chỉ tổ tốn tiền"[2]. Lê Thị Cúc ghi mặt trái của nghề (nước thải phẩm màu, tiếng ồn, bụi) nhưng cũng nhấn mạnh nghề đem lại việc làm và thu nhập nên khó bỏ ngay[1].

Quy định hiện hành

Thông tư 04/2011/TT-BVHTTDL (Điều 10) khuyến khích không rắc vàng mã trên đường đưa tang. Quy định "không đốt đồ mã trong khu vực lễ hội" nằm ở mục lễ hội của thông tư này, mục đã bị bãi bỏ bởi Thông tư 30/2018/TT-BVHTTDL[8]. Nghị định 38/2021/NĐ-CP (Điều 14, khoản 1, điểm a) phạt cảnh cáo hoặc 200.000–500.000 đồng đối với hành vi thắp hương hoặc đốt vàng mã không đúng nơi quy định, nằm trong mục vi phạm quy định về tổ chức lễ hội[9]. Như vậy các quy định nhắm vào việc đốt sai nơi, không cấm dùng vàng mã trong gia đình.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Lê Thị Cúc, Nghề làm hàng mã của làng Đông Hồ, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 339 (tháng 9/2012); bản đăng trên vanhoanghethuat.vn, 2012

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, Thiên thứ nhất (Nói về phong tục trong gia tộc), mục XII: Tử thời tiết lạp (Tết Trung Nguyên), Nhà sách Khai Trí, 1915; bản số hóa trên Wikisource tiếng Việt, 1915

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Tường Thụy, Đốt "vàng mã" trong lễ Tết truyền thống, Báo Nhân Dân điện tử, đăng 24/07/2010, 2010

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, Thiên thứ nhất, mục IX: Tang ma, Nhà sách Khai Trí, 1915; bản số hóa trên Wikisource tiếng Việt, 1915

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Giang Ngọc, Làng vàng mã "vào vụ" Rằm tháng Bảy, Báo Nhân Dân điện tử, đăng 12/08/2019, 2019

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  6. [6]

    Hồ Hạ, [Ảnh] Khám phá "thủ phủ vàng mã" ở Hà Nội, Báo Đầu tư (baodautu.vn), đăng 21/03/2024, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  7. [7]

    Nam Dương, Ứng xử với đốt vàng mã cho phù hợp, Báo Nhân Dân điện tử, đăng 31/01/2024, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  8. [8]

    Thông tư số 04/2011/TT-BVHTTDL quy định thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội, Điều 10 và Điều 12, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; văn bản và tình trạng hiệu lực đọc qua caselaw.vn, 2011

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  9. [9]

    Nghị định số 38/2021/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo, Điều 14, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; ban hành 29/03/2021, 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót