Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnSử liệuTỉnh, thành phố: Quảng TrịHuếĐà NẵngThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnDân tộc: Kinh

Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn (1776)

Phủ biên tạp lục là sách địa lý – lịch sử xứ Thuận Hóa, Quảng Nam do Lê Quý Đôn soạn năm 1776 khi giữ chức Hiệp trấn Thuận Hóa. Bài nêu cấu trúc sáu quyển, nguồn tư liệu, giá trị về thuế ruộng, tình trạng bản chép và ba bản dịch.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Hai trang bản chép tay chữ Hán trên giấy ngả vàng, hàng chữ đề ở góc trên bên phải, có dấu chấm câu bằng mực đỏ và một con dấu đỏ ở lề.
Hai trang đầu quyển 1 của một bản chép tay Phủ biên tạp lục bằng chữ Hán (theo mô tả trên Commons, số hóa từ Thư viện Quỹ Nôm Na). Chưa rõ bản chép thuộc đời nào; ảnh chỉ minh họa hình thức văn bản.Bản chép tay số hóa, Thư viện Quỹ Nôm Na (lib.nomfoundation.org), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Hoàn cảnh ra đời

Phủ biên tạp lục (撫邊雜錄) là sách ghi chép về địa lý, lịch sử xứ Thuận Hóa và Quảng Nam của Lê Quý Đôn. Theo Trịnh Ngọc Ánh, ông soạn sách khi được cử làm Hiệp trấn Tham tán quân cơ ở phủ Thuận Hóa vào năm 1776[1]. Đó là sau khi quân Trịnh chiếm Thuận Hóa; năm 1776 quan cai trị phía Trịnh còn ra thông dụ khôi phục chế độ ruộng đất công ở đây[3]. Trần Đại Vinh cho biết ông là nhân vật số hai của bộ máy Lê – Trịnh tại chỗ. Ngoài việc lo trị an và ổn định đời sống, ông soạn xong sách chỉ trong khoảng sáu tháng; tên sách có nghĩa là những ghi chép lặt vặt về việc vỗ về nơi biên cảnh, nhưng nội dung khá toàn diện[2].

Bản sách còn lại có bài tựa của chính tác giả viết sau rằm tháng Tám năm Cảnh Hưng thứ 37 (1776) và bài bạt của Ngô Thì Sĩ đề ngày mùng một tháng Mười năm Cảnh Hưng thứ 38 (1777)[1].

Sáu quyển và phạm vi nội dung

Theo mô tả của Trịnh Ngọc Ánh về bản lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, sách gồm sáu quyển[1]:

  • Quyển 1: việc mở mang, khôi phục hai xứ Thuận Hóa và Quảng Nam, cùng danh sách phủ, huyện, tổng, xã, thôn, phường.
  • Quyển 2: hình thế núi sông, thành lũy, trị sở, đường sá, trạm dịch.
  • Quyển 3: điền trang, bãi đất, số lúa gạo thu theo lệ cũ, các ty, binh sĩ, số ngạch nhân đinh, cách tuyển và phân bổ quân.
  • Quyển 4: thuế đầu nguồn, tuần ti, ao đầm, sông bến, thuế chợ, thuế chuyên chở vàng, bạc, đồng, sắt.
  • Quyển 5: nhân tài và thơ văn.
  • Quyển 6: sản vật và phong tục.

Theo Trần Đại Vinh, xứ Quảng Nam lúc ấy gồm tám phủ là Điện Bàn, Quảng Ngãi, Quy Nhơn, Phú Yên, Bình Khang, Diên Khánh, Bình Thuận và Gia Định; sách còn ghi các dinh Trấn Biên, Phiên Trấn, Long Hồ và Hà Tiên[2]. Như vậy phạm vi sách rộng hơn cách hiểu "hai xứ" theo tên gọi.

Tư liệu và cách làm

Trần Đại Vinh cho biết tài liệu cơ bản của Lê Quý Đôn gồm một số sách địa chí, sử ký và chủ yếu là văn bản hành chính, thuế khóa, ruộng đất, binh chế, học chế của các đời chúa Nguyễn Phúc Chu, Nguyễn Phúc Thụ, Nguyễn Phúc Khoát, Nguyễn Phúc Thuần. Ông còn hỏi các viên chức liên quan, đi thực địa, tìm di tích và các lệ cũ, gặp người tài để thu thập thông tin[2]. Vì dựa vào văn bản hành chính, sách chứa nhiều số liệu về thuế và ruộng đất.

Giá trị tư liệu

Sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 của Viện Sử học viện dẫn Phủ biên tạp lục ở nhiều chỗ. Từ đó biết được, chẳng hạn, số ruộng đất ở Thuận Hóa năm 1774, việc một nhà giàu mua mỏ vàng ở nguồn Thu Bồn của Trương Phúc Loan, lối sống xa hoa ở Thuận Hóa dưới thời Nguyễn Phúc Khoát, và việc ty lại, chức sắc bản đường, tướng thần xã trưởng đặt quá nhiều vì chế độ nộp tiền lĩnh bằng[3]. Các nhà sử học dùng những nhận xét ấy làm bằng chứng cho sự suy thoái của bộ máy chúa Nguyễn trước khi Tây Sơn nổi lên[3].

Cần nhớ đó là cái nhìn của một quan chức bên thắng cuộc. Một bài giới thiệu Nam hành ký đắc tập của Phạm Nguyễn Du, quan cùng thời, nhận xét rằng phía Lê – Trịnh phê phán "ngụy triều" họ Nguyễn mà không thấy chính mình cũng mắc những điều ấy; bài cũng dẫn lời tựa của Bùi Huy Bích cho rằng tình hình Nam Hà đã được Phủ biên tạp lục ghi chép đầy đủ[4].

Văn bản và các bản dịch

Theo Trần Đại Vinh, bản gốc đã thất lạc, mọi truyền bản đều được chép lại dưới triều Nguyễn. Có ba bản dịch xuất bản: bản của Lê Xuân Giao (Sài Gòn, 1972), bản của nhóm Đỗ Mộng Khương, Nguyễn Trọng Hân, Nguyễn Ngọc Tỉnh do Viện Sử học chủ trương (Nxb Khoa học xã hội, 1977) và bản của Nguyễn Khắc Thuần (Nxb Giáo dục, 2007)[2]. Bản 1977 dựa trên văn bản do Đào Duy Anh hiệu đính từ tám bản chép tay thuộc ba nguồn. Hai bản 1972 và 2007 dựa vào bản của Viện Khảo cổ Sài Gòn, thiếu phần cuối quyển 1 và phần sau quyển 3, nên theo tác giả mắc nhiều lỗi nghiêm trọng[2]. Trần Đại Vinh còn liệt kê hàng trăm chỗ sai trong bản 1977 và 2007 (về địa danh, năm tháng, cách diễn đạt) và đề nghị làm một bản dịch bổ chính[2]. Viện Nghiên cứu Hán Nôm hiện giữ năm bản chép, trong đó bản A.184 gồm hai tập, tổng cộng 339 tờ, là bản dày nhất[1]. Vì vậy khi dùng số liệu từ sách, nên đối chiếu nhiều bản dịch hoặc bản chữ Hán.

Những chỗ nguồn khác nhau

Năm biên soạn thường được ghi là 1776, vì tựa viết năm ấy và tác giả làm việc ở Thuận Hóa năm ấy, nhưng bài bạt đề năm 1777[1][2]. Số bản còn lại cũng khác theo từng kho: Trần Đại Vinh nhắc tám bản Đào Duy Anh từng đối chiếu, Trịnh Ngọc Ánh nêu năm bản ở Viện Hán Nôm[1][2]. Bài này chưa đối chiếu với nguyên văn chữ Hán.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Trịnh Ngọc Ánh, Trước tác của Lê Quý Đôn, Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, số 71 (tháng 4/2023), tr. 37–47, mục về Phủ biên tạp lục ở tr. 38–39 (VJOL), 2023

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  2. [2]

    Trần Đại Vinh, Cần thiết có một bản dịch bổ chính của Phủ biên tạp lục, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 8-9 (97-98), 2012, tr. 256–274 (VJOL), 2012

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  3. [3]

    Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (phần kinh tế Đàng Trong và chương VII), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017; tr. 209–210, 317–321, 328, 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Lời tòa soạn (giới thiệu Nam hành ký đắc tập của Phạm Nguyễn Du), Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (139), 2017, tr. 3–4 (VJOL), 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót