Chiếc địu và tục địu con của các dân tộc miền núi

Địu là gì

Địu là tấm vải có dây dùng để cõng trẻ nhỏ sau lưng, quen thuộc ở nhiều dân tộc miền núi. Theo Báo Lào Cai, tả cảnh phụ nữ Mông ở Bắc Hà, người mẹ nhờ địu mà vừa chăm con vừa nấu ăn, giặt giũ, làm nương hay lấy nước, còn đứa trẻ trên lưng mẹ được giữ ấm và an toàn^[1]. Báo Đại Đoàn Kết dẫn lời PGS.TS Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, rằng địu trẻ nhỏ là tập quán từ xưa tới nay của các dân tộc bản địa Trường Sơn - Tây Nguyên, và phụ nữ địu phổ biến hơn nam giới^[4]. Báo Lào Cai nhận xét mỗi dân tộc có kiểu địu riêng, phản ánh tập quán và vùng miền^[1].

Cấu tạo và cách địu

Các bài báo mô tả cấu tạo hơi khác nhau theo từng dân tộc. Với người Tày ở Bảo Yên (Lào Cai), chỉ cần một mảnh vải thô dày, hình vuông là may được địu; địu gồm thân và dây, bốn góc có bốn sợi dây dài buộc chéo qua bụng người địu^[2]. Báo Cao Bằng viết địu truyền thống của người Tày có hai dây, dây trên và dây dưới, may bằng vải chàm. Người mẹ buộc dây dưới quanh bụng, đặt con lên lưng với hai chân trẻ để sang hai bên hông, rồi vòng dây trên qua hai vai, vắt chéo phía trước, luồn ra sau mông trẻ và buộc lại; trẻ quá nhỏ được để nằm chéo sau lưng, có khi địu trước ngực^[3]. Với người Ê Đê, theo Báo Đại Đoàn Kết, hai đầu vải được vắt qua vai và sườn rồi buộc lại, giắt vào dải vải trước ngực; đứa trẻ có thể chuyển về phía bụng hoặc sang bên hông, nên người địu vẫn giặt giũ, dệt vải, nấu cơm, giã gạo hay lên nương rẫy^[4].

Chất liệu và hoa văn

Hình thức của địu cũng khác nhau. Địu của người Ê Đê là tấm vải sợi bông tự dệt, nền đen hoặc chàm đậm, chính giữa có một dải hoa văn chạy dọc phối hình tam giác và hình thoi, hai mép có các sọc đỏ, trắng, vàng đối xứng; hoa văn được dệt ngay khi dệt vải, nhiều người còn khâu viền đỏ ở mép cho bền và đẹp^[4]. Người Tày may thân địu bằng thổ cẩm các màu đen, đỏ, vàng, xanh, lấy cảm hứng từ quê hương, núi rừng, hoa lá, chim muông^[3]; Báo Lào Cai cũng ghi thân địu của người Tày ở Văn Bàn thường mang hình cây, hoa, lá, muông thú^[1]. Ở người Mông, phần mặt địu là phần công phu nhất, hoa văn đan xen các màu xanh, đỏ, tím, vàng, trắng; Báo Tuyên Quang cho biết ở thôn Tòng (xã Hùng Lợi, huyện Yên Sơn), việc thêu tay nay được thay bằng máy dệt công nghiệp nhưng họa tiết mang bản sắc Mông vẫn được giữ^[5].

Địu trong vòng đời: món quà của bà ngoại

Địu thường gắn với lúc đứa trẻ chào đời. Theo Báo Lào Cai, phong tục của người Tày ở Văn Bàn là mẹ làm sẵn địu khi con gái đi lấy chồng, đến ngày cháu ra đời thì bà ngoại mang đến; địu là món quà không thể thiếu khi đi thăm cháu mới sinh^[1]. Báo Cao Bằng ghi trong dịp đầy tháng của cháu, cùng với gà, gạo nếp và quần áo, bà ngoại có thể tặng một chiếc địu hoặc một tấm thổ cẩm đẹp để con gái tự cắt may^[3]. Với người Mông ở Yên Sơn, địu có khi là của hồi môn của cô gái sắp về nhà chồng, hoặc là quà bà ngoại tặng dịp "đầy cữ" của cháu^[5]; người Ê Đê coi địu có thể là quà của bà ngoại, cô dì hoặc của cha mẹ dành cho đứa trẻ^[4].

Người Tày ở Bảo Yên tin chiếc địu gắn với số phận đứa trẻ. Trước khi con ra đời, gia đình chọn tấm thổ cẩm mềm, đẹp cho mặt địu và chọn ngày giờ tốt để may, với hy vọng mang lại may mắn; nếu địu nuôi tốt đứa đầu thì được dùng lại cho các em, đến khi không cần nữa thì gấp cất trong tủ như vật kỷ niệm của gia đình^[2]. Người Ê Đê thường dệt cả tên em bé vào tấm địu với mong muốn nó nâng đỡ, che chở đứa trẻ lớn lên; theo bài, trẻ có thể được địu từ khi tròn một tháng tuổi, dùng nhiều nhất ở tuổi một đến hai và thường thôi khi trẻ khoảng bốn đến năm tuổi^[4].

Ai địu và điều gửi gắm

Người địu không chỉ là mẹ. Báo Lào Cai ghi khi người mẹ bận, bà hoặc chị em trong nhà có thể địu thay, thể hiện trách nhiệm chung của gia đình^[1]; Báo Cao Bằng viết trẻ Tày thường được bà, mẹ, chị địu từ lúc mới sinh đến khi biết đi^[3]; Báo Đại Đoàn Kết cho biết ở người Ê Đê, cha, chú, bác hay anh chị em cũng dùng địu khi cần đưa trẻ ra ngoài^[4]. Các bài đều coi hình ảnh người mẹ địu con là biểu tượng của tình mẫu tử: Báo Lào Cai nhắc địu giúp mẹ gần gũi, cảm nhận được sức khỏe của con^[1], còn bài về người Tày Bảo Yên ví chiếc địu như "tổ ấm", "nôi ấm" của đứa trẻ^[2]. Làm địu cũng là dịp thể hiện sự khéo tay: Báo Cao Bằng cho rằng sản phẩm dệt đẹp được xem là thước đo phẩm hạnh, sự khéo léo, cần mẫn của người phụ nữ Tày^[3], và Báo Tuyên Quang viết cô gái Mông khéo tay thường được nhiều chàng trai để ý, còn nhà có con dâu giỏi thêu dệt thì rất tự hào^[5].

Địu ngày nay

Các bài báo cho biết hiện đã có nhiều loại địu cải tiến và dụng cụ trông trẻ tiện dụng hơn, nhưng địu truyền thống vẫn được giữ. Báo Cao Bằng viết người Tày vẫn gìn giữ việc may và tặng địu cho trẻ^[3]; Báo Đại Đoàn Kết nói địu vẫn không thể thiếu trong gia đình Ê Đê^[4]; chị Sằm Thị Phùa, người Mông bán hàng ở chợ phiên Hùng Lợi, kể người Mông chỉ quen dùng loại địu truyền thống nên bán loại khác cũng không ai mua, mỗi phiên chợ chị bán được vài chiếc^[5]. Đây là lời kể và nhận định của báo chí địa phương; các bài không đưa số liệu khảo sát về mức độ phổ biến của địu.