Lễ cấp sắc của người Dao

Lễ cấp sắc là gì

Lễ cấp sắc (còn gọi là độ giới) là nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của nam giới người Dao. Theo Báo Lào Cai, đây là nghi lễ bắt buộc, không thể thiếu trong đời sống cộng đồng: người đã được cấp sắc mới được coi là người đàn ông trưởng thành, có "tên âm" để sau này về với tổ tiên và có thể trở thành thầy cúng, thầy dạy chữ^[2]. Lễ còn gọi là "quá tăng" (treo đèn), thường chỉ làm một lần trong đời; người muốn làm thầy cúng phải thăng cấp nhiều lần, từ ba đèn, bảy đèn đến 12 đèn, và lễ thường kết hợp với lễ tế Bàn Vương, tức lễ tạ ơn tổ tiên^[2]. Ở người Dao Thanh Y (Quảng Ninh), lễ cấp sắc còn được gọi là lễ đặt tên âm cho con trai, để ghi tên vào phả tộc và được coi là trưởng thành^[4]. Theo TS. Trần Hữu Sơn, mục đích chung của lễ là đánh dấu sự trưởng thành, nâng uy tín trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng và được sống ở thế giới tốt đẹp sau khi mất^[1].

Hai nhóm Dao, hai cách làm

Người Dao có hai nhóm lớn là Dao Kiềm Miền (Dao Đỏ, Dao Quần Chẹt, Dao Lô Gang...) và Dao Kiềm Mùn (Dao Làn Tẻn, Dao Áo Dài, Dao Quần Trắng...); theo tổng điều tra năm 2019, người Dao có 891.151 người, trong đó hơn 60% thuộc nhóm Kiềm Miền^[1]. Trần Hữu Sơn, dựa trên điền dã, nêu những khác biệt giữa hai nhóm.

Ở nhóm Kiềm Mùn, chỉ nam giới được cấp sắc, chủ yếu là bé trai từ bảy đến dưới 18 tuổi; trong 17 lễ được khảo sát năm 2023 ở Lào Cai, Yên Bái và Tuyên Quang, có 15 lễ dành cho trẻ 10 – 16 tuổi. Lễ cấp sắc gắn chặt với lễ làm chay và chia thành bốn cấp độ theo quy mô, không phải theo cấp bậc của thầy cúng; cấp lớn nhất đã hơn 10 năm không được tổ chức ở các tỉnh khảo sát^[1].

Ở nhóm Kiềm Miền, vợ chồng cùng được cấp sắc, theo các cấp ba đèn, bảy đèn và 12 đèn, và lễ gắn với lễ Hoàn Bàn Vương nguyện (cúng Bàn Vương). Nhiều gia đình chờ đến khi con lấy vợ mới làm nên tuổi cấp ba đèn hiện thường từ 20 trở lên. Không phải ai được cấp sắc cũng trở thành thầy cúng: ở xã Tả Phìn (Sa Pa), trong số hơn 20 người cấp sắc ba đèn chỉ có 11 người làm thầy cúng^[1]. Báo Lào Cai thì nêu nam giới từ 10 tuổi trở lên được cấp sắc^[2].

Diễn tiến và không gian nghi lễ

Dù khác nhau về chi tiết, lễ thường gồm các bước: tẩy uế đàn lễ, mời thánh, dâng sớ, dâng tiệc, các nghi thức đánh dấu trưởng thành và tiễn thánh về^[1]. Theo Báo Lào Cai, trong lễ học trò được thầy dạy đạo lý, giáo lý, học các điệu múa như múa kiếm, múa rùa, múa thẻ lệnh, múa dâng hương, với nhạc đệm chiêng, kèn, nạo bạt; nhà cấp sắc được trang trí bằng tranh cắt giấy với hoa văn lá liễu, mặt trời, mào gà, con ba ba^[2]. Người Dao Đỏ ở Văn Bàn thường chọn tháng 11 âm lịch, tháng Chạp hoặc tháng Giêng để tổ chức^[3].

Theo Trần Hữu Sơn, nhóm Kiềm Mùn dựng các không gian thiêng như đàn cúng chính, đàn cúng phụ, "kinh buồng" nơi người được cấp sắc tập đọc kinh ngay trong nhà, còn nhóm Kiềm Miền dựng nhà tạm "Trung Môn" đủ rộng cho nhiều người cùng cấp sắc, cùng các đài Pầu Lào, Tò Sên và khu "núi Mai Sơn" nơi thầy truyền phép cho học trò. Dấu vết của nghi thức thành đinh còn thể hiện qua những thử thách như ăn kiêng, ngủ riêng với thầy, trèo "núi dao", bước qua lưỡi cày nung^[1].

Ý nghĩa xã hội

Theo Trần Hữu Sơn, người cấp sắc thành công như được "tái sinh", trở về cộng đồng với vai trò mới: được đón tiếp, vinh danh, có quyền thay mặt gia đình dự các cuộc họp của cộng đồng, về sau dễ được chọn làm trưởng thôn hoặc người có uy tín. Kinh thư dùng trong lễ phần lớn là kinh Đạo giáo đã được Dao hóa. Một lễ cấp sắc 12 đèn cho riêng một người tốn khoảng 30 đến 50 triệu đồng, nên nhiều nơi làm tập thể cho vài chục cặp vợ chồng, chi phí giảm còn 10 đến 12 triệu đồng mỗi người^[1].

Công nhận di sản

Báo Lào Cai cho biết lễ cấp sắc của người Dao ở Lào Cai được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhưng hai bài ghi năm khác nhau: 2013^[2] và 2012^[3]. Với người Dao Thanh Y ở Quảng Ninh, Báo Văn hóa cho biết lễ cấp sắc được Bộ công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 10/12/2024, thuộc loại hình tập quán xã hội, và quyết định được công bố tại Lễ hội Sóng Mun ở xã Quảng Đức (Hải Hà) đầu tháng 3/2025^[4].