Lễ đặt tên và tên đệm của người Mông

Đặt tên là nghi lễ đầu tiên

Theo Báo ảnh Dân tộc và Miền núi (đăng lại từ thegioidisan.vn), người Mông sống tập trung ở miền núi vùng cao nhiều tỉnh phía Bắc và Tây Nguyên. Từ khi sinh ra đến khi nhắm mắt trở về với tổ tiên, họ trải qua nhiều nghi lễ, trong đó đặt tên là nghi lễ đầu tiên của một đời người. Nghi thức được làm khá đơn giản, gồm hai phần là gọi hồn và nhận tên^[1].

Lễ gọi hồn và đặt tên cho trẻ

Theo VOV về người Mông ở Đồng Văn (Hà Giang), khi vợ chồng có con, gia đình chọn ngày giờ tốt rồi mời họ hàng nội ngoại. Ba ngày sau khi trẻ ra đời, gia đình làm lễ gọi hồn để đón trẻ và đặt tên; người chủ lễ thường là trưởng họ hoặc một người cao niên có uy tín, am hiểu phong tục^[3]. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi cũng ghi chủ lễ có thể là người trong dòng họ hay chính ông nội của đứa trẻ^[1].

Lễ bắt đầu từ sáng sớm với việc cúng trình báo các ma nhà. Theo báo ảnh, ông chủ lễ lấy gà sống và quả trứng sống đặt trên bát gạo, đốt hai nén hương đặt trước cửa chính, tay cầm hai mảnh sừng trâu vừa khấn vừa nhìn ra cửa, báo với ma cột chính và ma nhà (ông bà, tổ tiên) rằng nhà có đứa trẻ mới ra đời, cầu cho nó mạnh khỏe, lớn khôn. Sau đó gà được làm chín và chủ lễ khấn gọi hồn đứa trẻ về, vì theo quan niệm của người Mông, hồn trẻ mới sinh còn đi lang thang khắp nơi; xong lễ, ông cắm bốn nén hương vào chân giường nơi trẻ nằm với mong muốn sau này trẻ cần cù, chịu khó^[1]. Theo VOV, lễ vật gọi hồn thường gồm bát gạo, quả trứng, nén hương và con gà trống nếu là bé trai hay gà mái nếu là bé gái, đặt ở cửa chính, kèm lời khấn kêu hồn về nhà^[3].

Tên của trẻ do mọi người bàn bạc, chủ lễ quyết định. Họ hàng đến tặng trứng gà, đôi gà trống mái, gạo ngon, ít tiền cùng lời chúc trẻ khôn lớn, biết làm nương rẫy, giỏi đi rừng^[1].

Cách đặt tên

VOV cho biết ở Đồng Văn, tên con trai thường theo thứ tự sinh, chẳng hạn Tua cho con trai cả, Lu, Sang, Su cho các con kế tiếp và Cho thường dành cho con út; trước đây cũng có người đặt tên theo con giáp. Con gái hay được đặt tên hoa như Pa hoặc Pang (hoa đẹp), hoặc tên một vật quen thuộc như Văn (cái mẹt tre), Co (cái địu), Dua (cái lược). Nếu trẻ ốm, cha mẹ có thể nhờ thầy cúng đặt tên khác cho phù hợp^[3].

Tên đệm: dấu mốc của người đàn ông trưởng thành

Theo Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, đàn ông Mông thường có tên đệm phổ biến là A (như Giàng A Tu, Giàng A Páo); đến tuổi trưởng thành đến trung niên, họ phải làm lễ đổi lại tên đệm để khẳng định đã ổn định gia thất, có vai vế và được cộng đồng tôn trọng. Sau khi lấy vợ sinh con, người đàn ông chuẩn bị hai vuông vải đỏ thêu hoa văn tặng cha mẹ vợ; sau khi nhận, cha mẹ vợ biếu lại con rể một đùi lợn. Việc đặt lại tên không bị giới hạn thời gian: có người được đặt ngay, có người phải đợi vài năm hoặc cả chục năm, cho đến khi cha mẹ vợ thấy con rể chịu khó làm ăn, chững chạc. Nghi thức thường kết hợp vào ngày Tết, gia đình con rể mổ lợn cúng ma nhà, cha mẹ vợ công bố tên đệm mới và ý nghĩa của tên (ví dụ từ Giàng A Hành thành Giàng Nỏ Hành, "Nỏ Hành" nghĩa là phát triển, thành đạt)^[1].

Ở Kỳ Sơn (Nghệ An), VOV4 ghi nhận người đàn ông chỉ được cộng đồng công nhận là trưởng thành sau khi có tên thứ hai. Điều kiện đầu tiên là đã lập gia đình và có con; gia đình chọn ngày đẹp, mời họ hàng hai bên thông gia và làng bản đến chứng kiến, chuẩn bị hai con gà báo cáo tổ tiên, một con lợn lớn và rượu. Quan trọng nhất là sự có mặt của bố mẹ vợ vì chỉ họ mới có quyền đặt tên mới; nhà nội phải nhờ hai người cao tuổi am hiểu phong tục sang mời, và nhà ngoại thường chưa nhận lời ngay mà xem con rể làm ăn ra sao^[2].

Còn theo VOV về Đồng Văn, lễ đặt tên đệm cho người cha tổ chức khi vợ chồng có con đầu lòng, có thể làm cùng lúc với lễ đặt tên con hoặc hoãn vài tháng, thậm chí vài năm. Tên đệm phải được hai bên gia đình thống nhất và không trùng tên người đàn ông nào trong dòng họ; người cha chuẩn bị mâm lễ gà và rượu đặt dưới bàn thờ tổ tiên, mổ lợn mời họ hàng và biếu bên thông gia một đùi. Tên đệm dùng trong thờ cúng; sau khi mất, chỉ tên đệm được dùng trong nghi lễ, và vợ cũng được gọi theo tên đệm của chồng. Một số tên đệm mang ý nghĩa mong ước, như Va (đủ đầy, ấm no), No Chu (thăng tiến) hay Nhia (phúc lộc, thịnh vượng cả đời)^[3].

Khác biệt theo nơi và nhóm

Ba nguồn mô tả ba nơi khác nhau (Đồng Văn, Kỳ Sơn và một bài tổng quát về người Mông), nên chi tiết khác nhau: ở Đồng Văn đặt tên đệm khi có con đầu lòng, ở Kỳ Sơn nhấn mạnh cha mẹ vợ đặt tên, còn bài tổng quát nói việc đổi tên đệm thường kết hợp vào dịp Tết. Bài này nêu các chi tiết song song và không cho rằng chúng loại trừ nhau.