Loạn 12 sứ quân và cuộc thống nhất của Đinh Bộ Lĩnh (944–968)

Khoảng trống quyền lực sau Ngô Quyền

Khi Ngô Quyền mất năm 944, triều đình đóng ở Cổ Loa không còn đủ uy tín để giữ các hào trưởng địa phương. Bài của Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy đăng trên Báo Ninh Bình mô tả cảnh nhiều thủ lĩnh chiếm giữ quận ấp, mỗi người một vùng, còn triều đình không với tay tới các nơi xa^[1]. Sử cũ gọi tình trạng ấy là "loạn 12 sứ quân". Con số 12 là cách gọi quen dùng hơn là một thống kê chặt chẽ: Wikipedia tiếng Việt dẫn Việt sử kỷ yếu rằng con số này chưa tính các tù trưởng vùng núi và một số thổ hào ít tên tuổi, và nêu thêm ý kiến cho rằng 12 có thể gợi theo 12 châu của Tĩnh Hải quân^[4].

Những sứ quân thường được nhắc

Danh sách phổ biến, theo Wikipedia tiếng Việt, gồm Ngô Xương Xí (Bình Kiều), Ngô Nhật Khánh (Đường Lâm), Đỗ Cảnh Thạc (Đỗ Động Giang), Phạm Bạch Hổ (Đằng Châu), Kiều Công Hãn (Phong Châu), Kiều Thuận (Hồi Hồ), Nguyễn Khoan (Tam Đái), Nguyễn Siêu (Tây Phù Liệt), Nguyễn Thủ Tiệp (Tiên Du), Lý Khuê (Siêu Loại), Trần Lãm (Bố Hải Khẩu) và Lã Đường (Tế Giang)^[4]. Đó là các vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ, nay thuộc Hà Nội, Phú Thọ, Bắc Ninh, Hưng Yên và một góc Thanh Hóa. Cũng bài ấy ghi rằng sử liệu còn nhắc những nhân vật khác như Lã Xử Bình hay Dương Huy nên ranh giới của "12" không hoàn toàn thống nhất^[4].

Đinh Bộ Lĩnh từ Hoa Lư

Theo Báo Ninh Bình, Đinh Bộ Lĩnh là người châu Đại Hoàng, con của Đinh Công Trứ, từng được tôn làm tù trưởng sách Đào Áo và quy tụ quanh mình những người bạn thuở chăn trâu như Đinh Điền, Nguyễn Bặc^[1]. Sau đó ông sang nương tựa Trần Lãm ở Bố Hải Khẩu; khi Trần Lãm mất, ông tiếp quản quân của vị sứ quân này rồi đưa về Hoa Lư, nơi núi non hiểm trở lại có ruộng đồng để vừa đánh vừa làm^[1]. Bài nhấn mạnh chiến thuật "bẻ đũa từng chiếc": không dồn binh lực đánh tràn lan mà phối hợp hàng phục, liên kết với tấn công quân sự^[1]. Phạm Phòng Át và Lã Đường sớm về hàng; Ngô Nhật Khánh ở Đường Lâm bị khuất phục; Ngô Xương Xí đầu hàng theo truyền thuyết ở Triệu Sơn; Đỗ Cảnh Thạc, Nguyễn Siêu, Kiều Công Hãn, Kiều Thuận, Nguyễn Thủ Tiệp và Lý Khuê chống cự nên bị đánh dẹp; riêng Nguyễn Khoan được chép là tự tan rã^[1].

Mốc thời gian chưa thống nhất

Các nguồn không chép đồng nhất về thời điểm. Bài của Báo Ninh Bình cho rằng hai năm 966–967 là lúc các sứ quân lần lượt bị dẹp^[1]. Báo Nhân Dân kể rằng khi vua cuối của nhà Ngô mất năm 966, hào trưởng khắp nơi mới nổi dậy chiếm quận ấp, lập ra 12 sứ quân^[3]. Wikipedia lại tính cả giai đoạn từ 944 và xếp việc đánh dẹp Lý Khuê, Lã Đường vào năm 968, năm Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi^[4]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia thì nhấn vào mốc 968, khi ông xưng hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư^[5].

Gọi là "loạn" hay "cục diện"?

GS-TSKH Vũ Minh Giang, trả lời Báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2018, đề nghị dùng "cục diện 12 sứ quân" thay cho "loạn 12 sứ quân". Ông cho rằng cách gọi cũ phản ánh cái nhìn của sử gia thời Nho giáo độc tôn; sử liệu thật ra ít mô tả các trận đánh giữa các sứ quân; và nhiều sứ quân được dân địa phương thờ làm thành hoàng, phúc thần nên coi họ là kẻ nổi loạn dễ chạm đến tình cảm người dân^[2]. Theo ông, thế hùng cứ của hào trưởng sinh ra từ nền kinh tế tự cung tự cấp của làng xã, từng giúp người Việt chống đồng hóa thời Bắc thuộc, nhưng sau khi giành độc lập lại thành trở lực cho việc xây dựng quốc gia thống nhất^[2]. Wikipedia dẫn thêm nhận xét của giáo sư Trần Quốc Vượng: thế kỷ X là thời xáo trộn chính trị nhưng khuynh hướng chính vẫn là tiến tới tự chủ, và "cái loạn" có mầm mống từ sau năm 905, khi chính quyền trung ương nhà Đường suy tàn^[4].

Trong khi đó, nhiều bài phổ thông vẫn dùng chữ "loạn" và đề cao công "dẹp loạn" của Đinh Bộ Lĩnh. Chính Vũ Minh Giang cho rằng nhận định ấy về cơ bản đúng nhưng chưa đầy đủ, vì cần đặt cuộc thống nhất vào quá trình dài hơn của người Việt sau khi giành độc lập^[2].

Ý nghĩa

Dù gọi tên thế nào, việc thu các thế lực cát cứ về một mối đã mở đường cho sự ra đời của Đại Cồ Việt, mà các bộ sử xưa lấy làm mốc khởi đầu của thời đại quân chủ tự chủ^[5]. Bài này không chọn một cách gọi mà nêu các ý kiến để người đọc đối chiếu.