Gạch "Đại Việt quốc quân thành chuyên" ở Hoa Lư và tranh luận về quốc hiệu thời Đinh – Tiền Lê

Gạch in chữ ở Hoa Lư

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, gạch in chữ là vật liệu khá phổ biến ở thành Hoa Lư, thành Thăng Long và thành nhà Hồ; chữ Hán in chìm trong khuôn chữ nhật, thường ghi tên đội quân đã đóng gạch hoặc niên hiệu. Hai loại gạch phát hiện ở Hoa Lư năm 1970 là "Giang Tây quân" và "Đại Việt quốc quân thành chuyên", chủ yếu dùng xây tường thành^[1]. Gạch "Đại Việt quốc quân thành chuyên" màu đỏ, nung cứng, trung bình khoảng 30 x 16 x 4 cm; chữ in ở giữa mặt gạch. Bảo tàng giải nghĩa là "gạch xây quân thành nước Đại Việt" và nói đây là gạch lần đầu tìm thấy ở kinh thành Hoa Lư thời Đinh – Tiền Lê^[1]. Cuộc khai quật đầu năm 2010 cũng lộ một đoạn tường dài trên 30 m xây bằng loại gạch này, theo VOV^[5].

Gạch "Giang Tây quân" thì lâu đời hơn. Bảo tàng cho rằng nhà Đường hằng năm phái các đội "quân phòng thu", "quân phòng đông" mang phiên hiệu tỉnh Trung Quốc, chủ yếu từ Giang Tây, sang Lĩnh Nam; họ đóng gạch để xây Đại La, về sau gạch được dùng lại ở Hoa Lư^[1]. Nguyễn Ngọc Quý, trong một bài trên Tạp chí Khảo cổ học, hệ thống hóa gạch ngói và vật liệu trang trí thời Đinh – Tiền Lê ở Hoa Lư; ông nhận thấy chúng thay đổi theo thời gian, từ màu xám đến màu đỏ, kèm hoa văn mang ảnh hưởng Phật giáo^[3]. Bản đọc được qua VJOL chỉ có phần tóm tắt.

Vì sao viên gạch gây tranh luận

Nếu gạch có niên đại thời Đinh – Tiền Lê như các nhà khảo cổ xác định thì chữ "Đại Việt" đã có từ trước năm 1054, thời điểm chính sử ghi Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu thành Đại Việt. Trong khi đó chính sử thường chép quốc hiệu thời Đinh – Tiền Lê là Đại Cồ Việt. A.B. Polyakov, giảng viên Đại học Tổng hợp Quốc gia Matxcơva, viết trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2016 rằng gạch loại này chiếm tuyệt đại đa số gạch ở Hoa Lư và chưa thấy viên nào ghi "Đại Cồ Việt". Ông cho rằng tên Đại Cồ Việt chỉ xuất hiện trong các nguồn từ thế kỷ XV, như Ức Trai tập của Nguyễn Trãi và Đại Việt sử ký toàn thư, và suy ra quốc hiệu thời Đinh là Đại Việt^[2].

Ông cũng nêu những ý kiến khác nhau. Giáo sư Đỗ Văn Ninh, theo bài của Bảo tàng, cho rằng chữ "Cồ" là chữ Nôm nghĩa là to lớn, trùng nghĩa với "Đại", nên quốc hiệu thực chất chỉ là Đại Việt, còn "Cồ Việt" là cách gọi theo tiếng Nôm^[1]. Nhà nghiên cứu P.V. Pozner, trong tổng quan của Polyakov, cho rằng thời này tồn tại hai tên, Đại Việt là quốc hiệu chính thức và Đại Cồ Việt là tên dùng trong thờ cúng gắn với phái thiền Vô Ngôn Thông; Polyakov bác ý kiến này^[2]. Polyakov còn lưu ý hai bộ thông sử Việt Nam xuất bản năm 2012 và 2013 vẫn viết rằng năm 968 Đinh Bộ Lĩnh đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, và phần lớn các nhà nghiên cứu, trừ Đỗ Văn Ninh và Trịnh Cao Tưởng, không vội kết luận về việc tồn tại quốc gia Đại Việt thế kỷ X^[2].

Những cách đọc khác

Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhắc rằng nhiều nhà nghiên cứu coi "Đại Việt quốc" trên gạch là tên một nước độc lập do Lưu Cung lập thời Ngũ đại thập quốc (907 – 979), hoặc là quốc hiệu thời Lý^[1]. Một bài trên Báo Nhân Dân của Nguyễn Phúc Giác Hải (nhân dịp 950 năm quốc hiệu Đại Việt) thì chú ý rằng gạch cùng chữ cũng tìm thấy ở Hoàng thành Thăng Long, nơi trước đó chỉ chú thích là "gạch khắc chữ thời Đại La"; ông cho rằng nếu viên gạch ở Thăng Long không do triều Đinh – Lê mang tới thì có thể gạch được gắn cả ở Hoa Lư lẫn Thăng Long sau khi Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu, nhằm khẳng định tính thống nhất của quốc gia^[4]. Ngược lại, theo Polyakov, Trịnh Cao Tưởng đoán gạch ở Thăng Long là gạch tháo từ Hoa Lư đem ra dựng kinh đô mới năm 1010^[2]. Bảo tàng cho rằng việc dùng lại gạch là bình thường, vì trước thế kỷ X người Việt chưa dùng vôi cát làm chất kết dính mà chỉ dùng bùn, đất sét, nên có thể tháo gạch ra dùng lại^[1].

Điều có thể và chưa thể kết luận

Viên gạch cho thấy một đơn vị quân đội đã tự ghi mình là quân của "nước Đại Việt" khi xây thành. Từ đó đến kết luận về quốc hiệu chính thức còn một bước suy luận, bước mà các nguồn trên không đồng ý với nhau. Polyakov đưa ra lập luận rằng triều Đinh – Lê có thể giấu tên Đại Việt trước nhà Tống và gạch được xây vào lõi thành nên sứ giả không thấy^[2]; đó là suy đoán của ông, không phải điều đã được kiểm chứng. Bài này vì vậy chỉ ghi các cách đọc và để ngỏ kết luận.