Tổ chức chính quyền và quân đội thời Ngô – Đinh – Tiền Lê

Từ tiết độ sứ đến nhà vua

Trước Ngô Quyền, người đứng đầu vùng An Nam tự chủ, từ họ Khúc đến họ Dương, vẫn giữ chức tiết độ sứ, một chức do triều đình phương Bắc đặt ra. Báo Ninh Bình, trong bài về sự ra đời của nhà nước Đại Cồ Việt, ghi nhận một số nhà nghiên cứu cho rằng nhà nước tập quyền đã manh nha từ thời Khúc Thừa Dụ (905) đến Ngô Quyền (939), nhưng thiết chế còn đơn sơ và chức tước phỏng theo quan chế nhà Đường; Ngô Quyền xưng vương, "đặt trăm quan, chế định triều nghi phẩm phục" theo Toàn thư, song sử cũ không chép cụ thể hơn về bộ máy văn võ và quân đội của ông^[1]. Wikipedia tiếng Việt bổ sung rằng nhà vua đứng đầu triều đình, quyết mọi việc chính trị, ngoại giao, quân sự, còn ở địa phương các tướng có công được giao coi các châu quan trọng, chẳng hạn Đinh Công Trứ ở Hoan Châu và Kiều Công Hãn ở Phong Châu^[5].

Nhà Đinh: bộ máy và quân đội

Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh xưng hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư. Bảo tàng Lịch sử quốc gia chép rằng đến năm 970 ông bỏ niên hiệu của các hoàng đế Trung Hoa mà đặt niên hiệu Thái Bình, và dựng một hệ thống quân sự gắn "việc binh" với "việc nông" để vừa dựng nước vừa giữ nước^[2]. Điểm nổi bật được các nguồn nhắc là tổ chức Thập đạo quân: cả nước chia thành mười đạo hành chính, mỗi đạo cũng là một đạo quân^[1][2]. Báo Ninh Bình, dẫn Toàn thư, cho biết nhà Đinh "đặt trăm quan, lập sáu quân", xuất hiện các chức như Sĩ sư, Tướng quân, Phò mã đô úy, Định quốc công, Ngoại giáp; có cả chức Tăng thống, Tăng lục, Sùng chân uy nghi dành cho giới tăng đạo; ở kinh đô có Tứ sương quân làm cấm quân; và Đô hộ phủ sĩ sư lo việc hình án^[1]. Bài nhận xét phần lớn các chức này vốn đã có trong quan chế nhà Đường^[1]. Bài cũng nêu một con số rất lớn về quân số (hàng triệu người), mà bài viết này không dùng vì chưa có cách đối chiếu^[1].

Bộ máy còn được gắn kết bằng quan hệ huyết thống và hôn nhân: con cả Đinh Liễn làm Nam Việt vương, nhiều hoàng hậu và phò mã xuất thân từ các thế lực từng đối đầu, và "tứ trụ" là những người bạn thuở nhỏ của Đinh Bộ Lĩnh như Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Lưu Cơ, Trịnh Tú^[1].

Nhà Tiền Lê: phân quyền và chia đơn vị hành chính

Theo Wikipedia tiếng Việt, nhà Tiền Lê nối tiếp và hầu như giữ nguyên quy củ nhà Đinh. Năm 980 Lê Hoàn đặt các chức Thái sư (Hồng Hiến), Thái úy (Phạm Cự Lạng), Đại tổng quản (Từ Mục) và Nha nội đô chỉ huy sứ (Đinh Thừa Chinh); so với việc nhà Đinh dồn quyền về hoàng đế, vua Lê chia bớt trách nhiệm cho các đại thần^[4]. Đại tá Đặng Việt Thủy, trên Báo Giáo dục Việt Nam, đọc điều này là việc tham khảo chế độ nhà Đường nhưng điều chỉnh: chức tổng quản trông cả việc quân lẫn việc dân dù ở Trung Quốc chỉ lo quân sự^[3]. Cũng theo ông, năm 986 nhà vua đặt ngạch thân binh, người lính bị thích trên trán ba chữ "Thiên tử quân"; quân trung ương chia thành sáu quân; các hoàng tử được phong vương và cấp thái ấp, đại thần có công được phong công, hầu, còn quan thường được cấp thực ấp, nghĩa là hưởng thuế của một số hộ nhất định^[3]. Về hành chính, năm 1002 nước được chia lại thành lộ, phủ và châu^[3].

Các cách nhìn và điểm chưa rõ

Thứ nhất là mốc ra đời của nhà nước "trung ương tập quyền": nhiều bài coi nhà Đinh là nhà nước phong kiến tập quyền đầu tiên, trong khi một số nhà nghiên cứu muốn lùi mốc về thời Khúc hay Ngô, dù thiết chế khi ấy còn sơ khai^[1]. Thứ hai là mức độ vay mượn: chức quan và cách tổ chức quân nhiều phần theo khuôn mẫu Đường, nhưng các nguồn nhấn vào sự khác biệt về quốc hiệu, niên hiệu, quân phục và ý thức tự chủ^[1][2]. Thứ ba là sự ngắn ngủi của tư liệu: sử sách cũ chỉ chép vắn tắt^[1], còn các sơ đồ hiện nay do người đời sau tổng hợp, nên chi tiết về số đạo, tên chức và thời điểm thay đổi có thể khác nhau giữa nguồn.

Một sơ đồ trưng bày ở khu di tích Cố đô Hoa Lư tóm tắt hệ thống này thành ba nhánh văn, võ, tăng đạo dưới hoàng đế, và các cấp địa phương gồm châu, lộ, phủ rồi trại, giáp, xã. Đây là bảng tổng hợp hiện đại chứ không phải tài liệu của thế kỷ X.