Đàn đá Khánh Sơn của người Raglai (Khánh Hòa): bộ nhạc khí bằng đá và bảo vật quốc gia

Khái quát

Đàn đá Khánh Sơn là bộ nhạc khí bằng đá gắn với người Raglai ở huyện miền núi Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa. Người Raglai gọi những phiến đá kêu này là "goong lu", nghĩa là đá kêu như cồng^[1]. Bộ được coi là tiêu biểu của Việt Nam gồm 12 thanh đá, kích thước, hình khối và âm thanh mỗi thanh một khác^[1]. Thông tin về bộ đàn được công bố rộng rãi năm 1979^[4]; đến tháng 1/2024, hai bộ đàn đá Khánh Sơn nằm trong đợt 29 hiện vật được công nhận bảo vật quốc gia^[4]. Tên đơn vị hành chính trong các nguồn là tên cũ.

Phát hiện và công bố

Các nguồn ghi mốc phát hiện khác nhau. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2023) ghi bộ đàn được phát hiện ngày 16/3/1979 tại núi Dốc Gạo, thôn Tô Hạp, xã Trung Hạp^[2]. VietnamPlus (2024, theo VNA) ghi ông Bo Bo Ren, người Raglai, tìm thấy bộ đàn năm 1977^[4], và Sài Gòn Giải Phóng (2021) cũng ghi phát hiện từ năm 1977^[3]. TS Đinh Văn Hạnh, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam tại TP.HCM, nói năm 1979 là phát hiện về mặt giá trị, còn thực tế đàn đã được tìm thấy từ năm 1947^[2]. Báo Nhân Dân lại dùng ngày 16/3/1979 cho việc chủ tịch tỉnh Phú Khánh trao hai bộ đàn cho nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, Viện trưởng Viện Nghiên cứu âm nhạc Việt Nam^[1]. Theo Nhân Dân, gia đình ông Bo Bo Ren đã cất giữ bộ đàn ở núi Dốc Gạo qua chiến tranh, bom đạn^[1].

Ngày 12/9/1979, tại Nha Trang, Bộ Văn hóa và Thông tin công bố phát hiện trước công chúng; ngày 27/10 báo cáo với lãnh đạo ở Hà Nội và ngày 19/12 báo cáo tại TP.HCM^[2]. Bộ trưởng Nguyễn Văn Hiếu nhắc rằng sự kiện diễn ra đúng 30 năm sau khi công bố bộ đàn đá Ndut Liêng Krah (1949)^[2]. Đến năm 1980 đã có hơn 50 tác phẩm được sáng tác, dàn dựng cho bộ đàn Khánh Sơn và các đàn đá khác, phần lớn là độc tấu, song tấu, tam tấu có dàn nhạc dân tộc đệm^[2].

Cấu tạo và niên đại

Theo Nhân Dân, hai bộ ký hiệu A và B gồm 12 thanh; ráp lại thì tương thích thang âm của một bộ đàn đá lớn 12 thanh, và bài gọi đó là trường hợp đầu tiên, duy nhất trên toàn quốc^[1]. Thanh dài nhất 103 cm, ngắn nhất 45,6 cm; thanh nặng nhất 28,1 kg, nhẹ nhất 5 kg^[2]. Nhân Dân cho biết tại Dốc Gạo còn tìm thấy nhiều khối đá và mảnh vụn thuộc loại đá phun trào rhyolit porphyre, được các nhà khoa học coi là chất liệu tốt nhất để làm đàn; bài cho đó là dấu tích người xưa chế tác đàn tại đây^[1]. Âm thanh được mô tả là sắc, gọn, cao độ rõ rệt và ngân dài^[2].

Niên đại cũng lệch giữa các nguồn: khoảng 3.000–4.000 năm theo Sài Gòn Giải Phóng (2023)^[2]; 2.000–5.000 năm theo Nhân Dân, nơi ghi "các nhà khảo cổ học kết luận"^[1]; 2.500–3.000 năm theo bản tin VNA về bảo vật quốc gia^[4]. Không nguồn nào đọc được nêu phương pháp xác định.

Đời sống của đàn đá

Theo anh Mấu Quốc Tiến, người nghiên cứu văn hóa dân gian Raglai, truyền thuyết kể về chàng trai Raglai dũng cảm dùng những phiến đá phát tiếng kêu để đánh đuổi tà ma, đem bình an cho dân làng^[1]. Trong các lễ hội quan trọng như lễ bỏ mả, lễ mừng lúa mới hay hội vui của buôn làng, đàn đá luôn được diễn tấu trước tiên, nên được coi là "hồn thiêng" của người Raglai^[1]. Thường có những dàn đá nước xếp dọc các con suối gần nương rẫy, vừa đuổi chim muông, thú rừng vừa vui tai buôn làng^[3]. Đàn đá còn hòa tấu với sáo, kèn bầu, kèn Xarakhel, hoặc độc tấu trọn vẹn^[3].

Trở về Khánh Hòa và giữ gìn

Sau khi giới thiệu ở Hà Nội và TP.HCM, hai bộ đàn được đưa về Phân viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia tại TP.HCM để nghiên cứu, sáng tác và bảo quản. Ngày 27/3/2023, Phân viện bàn giao hai bộ cho Sở Văn hóa – Thể thao Khánh Hòa, Bảo tàng tỉnh trực tiếp quản lý và nghiên cứu hồ sơ bảo vật quốc gia^[2]; Nhân Dân tính đó là sau 44 năm xa quê^[1]. Tháng 1/2024, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà ký quyết định công nhận thêm 29 bảo vật quốc gia, gồm hai bộ đàn đá Khánh Sơn lưu giữ ở Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa^[4]. Bài chưa tra được số và ngày của quyết định.

Việc truyền nghề vẫn mong manh. Năm 2021, toàn huyện Khánh Sơn chỉ có 2 bộ đàn dùng biểu diễn; người biết đánh đếm trên đầu ngón tay, người biết chọn đá làm đàn còn hiếm hơn^[3]. Năm 2020, huyện phục dựng ba hệ thống đàn đá nước ở Dốc Gạo, xã Ba Cụm Nam và xã Thành Sơn^[1]. Nhạc sĩ Nguyễn Phương Đông, theo Nhân Dân, đã chế tác hơn 150 bộ và hướng dẫn con em người Raglai ở Khánh Sơn, Khánh Vĩnh chơi đàn đá^[1].