Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Nghệ thuật trình diễnSử liệuTỉnh, thành phố: Quảng NgãiGia LaiDân tộc: Gia RaiBa Na

Đàn K'ní: nhạc cụ một dây truyền âm qua miệng của người Gia Rai ở Tây Nguyên

K'ní là đàn một dây kéo cung, dùng khoang miệng làm bộ phận cộng hưởng, gắn với người Gia Rai và một số dân tộc Tây Nguyên. Bài nêu cấu tạo, nguyên lý truyền âm, người chơi và chỗ các nguồn mô tả khác nhau; chưa tìm được nguồn nêu tên bài bản.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Một cây đàn một dây thân ống tre, đầu cần chạm khắc, có sợi dây buộc một đĩa nhỏ màu trắng, đặt cạnh một cây cung cong và một que tre dài trên nền vải thổ cẩm đen có hoa văn trắng, đỏ.
Ảnh minh họa, không phải đàn K'ní của người Gia Rai: đàn một dây kéo cung của người Tà Ôi (Commons ghi "A'bel", chụp ngày 27/10/2019, chú thích rằng so với bản của người Gia Rai thì đàn này không có phím).Junichi Usui, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Khái quát

K'ní (còn viết K'ny, kơni) là đàn một dây kéo cung, trong đó miệng người chơi là bộ phận cộng hưởng. Báo Gia Lai, đăng lại bài của Báo Kon Tum năm 2019, cho biết người Gia Rai còn gọi đàn là "bro 'mom", nghĩa là "đàn miệng", coi k'ní là nhạc cụ đặc trưng của dân tộc mình, khác với tơ rưng và ting ning mà các dân tộc thiểu số Tây Nguyên đều có[1]. Patrick Kersalé trên trang Sounds of Angkor ghi người Jörai (Gia Rai) gọi đàn là kơni, người Tampuon ở Ratanakiri (Campuchia) gọi là kani, còn tên "mem" ở Campuchia mô phỏng âm "m" mà người chơi tạo ra[2]. Wikipedia tiếng Anh nói k'ni là từ chỉ đàn "fiddle" trong tiếng Gia Rai, và người Ba Na dùng nhạc cụ tương tự[5]; Wikipedia tiếng Việt nêu thêm tên Rơ đoong (người Cà Dong), Rơ ruội (Rơ Măm), Brõ Mâm (Hà Lang)[4].

Cấu tạo

Theo Báo Gia Lai, thân đàn là một ống lồ ô "vừa tuổi", đường kính bằng đốt ngón tay, dài khoảng 70 cm. Trên thân đục sáu lỗ thẳng hàng, cách nhau chừng 1 cm, trít kín bằng mảnh gỗ, tương ứng sáu nốt nhưng vẫn cho đủ bảy âm cơ bản như bộ chiêng. Đàn chỉ có một dây chạy dọc thân; ngày trước làm bằng mây hoặc sợi cây se, nay thường là sợi kẽm hay lõi dây điện. Cung kéo là thanh tre mỏng dài chừng 40 cm[1].

Kersalé mô tả bản của người Jörai hơi khác: ống tre dài 50–70 cm với một dây truyền thống bằng xơ dứa dại bôi sáp ong, sáu phím làm bằng gai cây gòn gắn nhựa cây, và có thể thêm một dây dài nối tới ống tre khuếch đại gắn trên mái nhà[2]. Wikipedia tiếng Việt, dựa vào Garland Handbook of Southeast Asian Music và một trang của Viện Âm nhạc, ghi thân là ống nứa hoặc cành gỗ dài 50–70 cm, đường kính 2–3 cm, với bốn núm sáp ong làm phím nguyên thủy[4].

Nguyên lý cộng hưởng

Báo Gia Lai ghi một sợi chỉ dài chừng 1 m buộc ở cuối thân đàn, đầu kia buộc vào miếng sừng trâu tròn, mài mỏng, lớn hơn đồng xu, có thể thay bằng nhựa. Một tay bấm nốt trên thân, tay kia kéo cung; âm thanh truyền qua sợi chỉ vào miệng, miệng liên tục khép – mở theo nhịp tay như một "chiếc loa", to nhỏ tùy độ mở[1].

Kersalé mô tả người chơi kẹp đầu cần đàn giữa các ngón chân và móc một vòng sừng hoặc nhựa sau hàm răng; khi siết dây, dây kéo vòng vào miệng, người chơi vừa kéo cung vừa đổi hình dạng, thể tích khoang miệng để tạo những âm nguyên âm không lời phủ lên giai điệu[2]. Wikipedia tiếng Việt thêm rằng âm trầm có được khi mở hàm (âm "o" hoặc "a"), âm cao khi khép hàm (âm "e"), âm lượng nhỏ, âm vực hẹp trong quãng bốn hoặc quãng năm; đây là nguồn hạng thấp, không dẫn riêng cho các chi tiết ấy[4].

Ai chơi, dịp nào

Báo Gia Lai viết đàn thường đệm cho dân ca và sử thi, nhưng đáng kể nhất là khả năng độc tấu của nghệ nhân. Đàn khó chơi hơn đàn nhị của người Kinh vì âm thanh phải đi qua khoang miệng, nên nay rất ít người biết[1]. Kersalé ghi người Jörai dùng đàn khi tán tỉnh[2]. Wikipedia tiếng Việt viết theo truyền thống nam giới dùng đàn, chỉ chơi trong nhà Rông hoặc chòi rẫy vì tin đàn là "tiếng nói của thần linh" nên không chơi trong nhà[4]. Các nguồn tôi đọc không liệt kê tên bài bản của đàn k'ní, chỉ nói chung là đệm dân ca và sử thi.

Người giữ đàn hiện nay

Báo Gia Lai (2019) nêu Nghệ nhân ưu tú A Huynh ở làng Chốt, thị trấn Sa Thầy (Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi), tự mày mò chế tác và chơi k'ní; một nghệ nhân khác ở làng Jut, xã Ia Der, huyện Ia Grai (Gia Lai) cũng đam mê k'ní; hai người từng giới thiệu đàn tại các sự kiện văn hóa ở Hà Nội[1]. Về người Ba Na, Báo Văn hóa (24/7/2024) chỉ nhắc nghệ nhân A Lip ở xã Glar (Đak Đoa, Gia Lai) học chỉnh chiêng, đánh t'rưng, "gong kní" và làm đàn từ tre, trúc, không mô tả cách chơi[3].

Những chỗ nguồn khác nhau

Các mô tả cấu tạo không khớp nhau: phần bấm nốt được ghi là sáu lỗ trít gỗ (Báo Gia Lai), sáu phím gai gòn (Kersalé, Wikipedia tiếng Anh) hay bốn núm sáp ong (Wikipedia tiếng Việt); dây là mây, kẽm, xơ dứa hay dây kim loại. Có thể mỗi nguồn mô tả một nhóm tộc, thời kỳ hoặc cây đàn khác nhau, nguồn không giải thích. Tư thế chơi cũng khác: Kersalé và Wikipedia tiếng Anh nói đầu cần đàn kẹp giữa các ngón chân, còn Báo Gia Lai và Wikipedia tiếng Việt chỉ nói một tay bấm, tay kia kéo cung[1][2][4][5].

Về dân tộc, Báo Gia Lai coi k'ní là nhạc cụ đặc trưng của người Gia Rai; Wikipedia tiếng Việt kể Ba Na, Gia Rai, Xơ Đăng và Rơ Ngao; Báo Văn hóa 2024 chỉ có một dòng về nghệ nhân Ba Na[1][3][4]. Đàn tương tự cũng có ở Ratanakiri (Campuchia)[2][5]. Cuối cùng, tôi chưa đọc được nội dung trang "K'ný – Họ dây" của Viện Âm nhạc nên chưa có nguồn hạng A trong nước cho bài này.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Thanh Như, Độc đáo k'ni, Báo Gia Lai (bài ghi nguồn Báo Kon Tum), 2019

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  2. [2]

    Patrick Kersalé, Mouth resonator fiddle, Sounds of Angkor (Siem Reap, Campuchia), mục Ethnic music; cập nhật lần cuối 9/5/2021, 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]

    Ngọc Diên, Người giữ thanh âm bản làng, Báo Văn Hóa, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    K’ny, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  5. [5]

    K'ni, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót