Klông pút: nhạc cụ ống tre nứa vỗ tay của người Xơ Đăng và các dân tộc Tây Nguyên
Klông pút là nhạc cụ gồm các ống tre nứa, người chơi chúm hai bàn tay vỗ để lùa hơi vào miệng ống. Bài nêu cấu tạo, cách chơi, truyền thuyết và quan niệm mùa lúa của người Xơ Đăng, chặng đưa đàn ra sân khấu, việc truyền dạy hiện nay và chỗ các nguồn khác nhau.
Có nguồn · 5

Khái quát
Klông pút (còn viết K'lông pút, K'loong pút) là nhạc cụ làm bằng các ống tre nứa ở vùng Trường Sơn – Tây Nguyên. Người chơi không gõ vào ống mà chúm hai bàn tay vỗ vào nhau, luồng hơi lùa vào miệng ống làm cột khí trong ống rung và phát tiếng[1][2]. Bài của Nguyễn Thế Truyền trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (số 605, tháng 5/2025) khảo sát nhạc khí họ hơi của nhóm Cadong thuộc dân tộc Xơ Đăng ở Quảng Ngãi, xếp klông pút vào chi "hơi vỗ" và nêu nhạc cụ tương đương là Và pút, Akhung (Hrê), Đing pơng (Ba Na), Đing pút (Gia Rai)[1]. Wikipedia tiếng Anh gọi klông pút là "xylophone tre" của người Bahnar (Ba Na), tạo âm bằng cách vỗ ở đầu ống, theo sách Garland Handbook gồm bảy ống dựng đứng trong khung[5].

Cấu tạo
Theo Nguyễn Thế Truyền, đàn của người Xơ Đăng có từ năm đến bảy, tám ống nứa, phổ biến nhất là năm ống; ở Tây Nguyên người ta vẫn gọi chung là klông pút cho các bộ hai, ba, năm, bảy, chín ống[1]. Báo Văn hóa (2022) viết ban đầu đàn có sáu ống, về sau thêm ống; ống ngắn khoảng 70–80 cm, ống dài tới 1,5 m, đường kính 5–8 cm, kết lại bằng sợi mây rừng. Bài này nhắc ống lồ ô, còn bài của Nguyễn Thế Truyền nói ống nứa[1][2].
Cách chơi
Mỗi ống có một cao độ riêng; mỗi nốt vang lên phải có một lần vỗ tay trước ống, nên khó chơi nốt nhanh, độ ngân lại ngắn[1]. Theo Báo Văn hóa (2022), cao thấp phụ thuộc vỗ mạnh hay nhẹ; muốn có giai điệu trầm bổng, luyến láy dài cần ba bộ đàn với nhiều người chơi[2]. Người chơi là một nam một nữ hoặc hai nữ; ống đặt nằm thành hai nhóm trên thanh gỗ cách đất chừng 15–30 cm, hoặc trên giá gỗ[1].
Nguồn gốc và mùa lúa
Nguyễn Thế Truyền ghi lời nghệ nhân rằng Pon pút (đàn hai ống, họ hàng của klông pút) bắt nguồn từ lao động nương rẫy: hạt giống đựng trong ống nứa, khi gieo gần hết người ta vỗ vào ống cho hạt sót rơi ra, tiếng vỗ sinh âm thanh nên người ta chế đàn[1]. Cùng bài kể truyền thuyết Xơ Đăng về hai anh em K'loong và Pút: người anh nghe tiếng vi vu của các ống nứa để ngoài hiên khi gió thổi, gom thành bó, thổi vào rồi đặt tên là HiHơ; từ đó nghệ nhân lấy ống nứa lớn làm đàn[1].
Báo Văn hóa (2022) ghi quan niệm mùa lúa: ống lồ ô thường đựng hạt giống, ai làm ống phát tiếng nhạc thì "mẹ lúa" giúp mùa màng tốt tươi; phụ nữ ban đầu chơi đàn vào mùa phát rẫy, thường đến khuya; tiếng đàn vang xa giúp sâu bọ không phá hoa màu[2]. Theo Nguyễn Thế Truyền, người Xơ Đăng kiêng vỗ ống thông suốt hai đầu trong nhà vì của cải sẽ bay hết; bài nêu điều này cho Pon pút, không nói riêng cho klông pút[1].
Bài bản và dịp chơi
Ở nhóm Cadong, bài của Nguyễn Thế Truyền liệt kê các bài Ta ruông đao (giao duyên), Buib'goh (vui giải trí), Buihidhanh (vui ngày Tết); đàn dùng cho cả nam và nữ trong ngày vui, lễ hội, để tìm hiểu nhau hoặc giải trí[1]. Báo Văn hóa (2022) thêm rằng đàn có thể đảm nhận các làn điệu dân ca trong lễ Mừng lúa mới và khi múa trong nhà Rông[2].
Từ nương rẫy ra sân khấu
Theo bài của Nguyễn Thế Truyền, dẫn sách của Đào Huy Quyền (1993), tháng 1/1965 một chiếc klông pút 12 ống do chị K'lôi (Xơ Đăng) trình diễn tại hội diễn miền Tây Trung Bộ và Tây Nguyên; các đoàn văn công sau đó chế bản âm chuẩn hơn, tới 21 ống năm 1968, và năm 1974 đàn ra mắt đại biểu Quốc hội, Chính phủ ở Hà Nội[1]. Tôi chưa đối chiếu các mốc này với sách gốc.
Hiện nay
Báo Văn hóa (2022) cho biết đàn có nguy cơ mai một: ở huyện Đăk Tô và Tu Mơ Rông (Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi), chỉ một số làng ở xã Đăk Sao và Đăk Na còn người biết làm đàn; nghệ nhân Y Sinh truyền dạy qua các khóa ở Đồng Mô (Hà Nội)[2]. Ngày 22/12/2024, Cục Di sản văn hóa và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Kon Tum nghiệm thu hai lớp truyền dạy: klông pút của người Xơ Đăng ở Đắk Tô và nhạc cụ tre nứa của người Gia Rai ở Ia Grai (Gia Lai); bài nêu đô thị hóa và vùng tre nứa thu hẹp làm giảm sự quan tâm[3]. Lãnh đạo Sở kỳ vọng năm 2025 di sản "Văn hoá, tập quán liên quan tới tre nứa của người Xơ đăng và Gia Rai" được ghi vào danh mục quốc gia; tôi chưa xác minh kết quả[3]. Viet Nam News (2016) nhắc k'long put trong các nhạc cụ lồ ô mà một nhóm người Ba Na ở làng Kon Klor (Kon Tum) làm và biểu diễn[4].
Những chỗ nguồn khác nhau
Số ống (năm là phổ biến, ban đầu sáu, hoặc bảy), vật liệu (nứa hay lồ ô), dân tộc (Xơ Đăng theo hai bài tiếng Việt, Ba Na theo Wikipedia và Viet Nam News) và cách xếp loại (họ hơi chi hơi vỗ, hay "xylophone") chưa thống nhất[1][2][4][5]. Nguyễn Thế Truyền cho rằng Ba Na và Gia Rai có nhạc cụ tương đương với tên khác, nên bài này nêu klông pút chủ yếu theo người Xơ Đăng và để Ba Na, Gia Rai ở mức liên quan[1].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Ngọc Hòa, Nghiệm thu lớp truyền dạy nhạc cụ tre nứa của người Xơ Đăng, Gia Rai, Báo Văn Hóa, 2024
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Mộc Miên, Man revives music of the Bana people, Viet Nam News (Vietnam News Agency), mục Sunday Features, 2016
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
K'lông pút, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót