Trương Phúc Loan và sự suy yếu của chính quyền Đàng Trong (1765–1774)
Trương Phúc Loan, quyền thần dưới chúa Nguyễn Phúc Thuần, bị sử sách ghi là kẻ nắm nguồn thu, mua quan bán tước và bị lấy làm cớ trong cuộc nam chinh của quân Trịnh năm 1774. Bài nêu nguồn gốc quyền lực, hậu quả và những chỗ nguồn ghi khác nhau.
Có nguồn · 4

Xuất thân và việc lập Nguyễn Phúc Thuần (1765)
Trương Phúc Loan (張福巒) thuộc dòng họ Trương Phúc gốc Thanh Hóa, theo họ Nguyễn vào Nam từ buổi đầu; Wikipedia tiếng Việt ghi ông là con thứ của Trương Phúc Phan và là cậu của chúa Nguyễn Phúc Khoát (Võ vương)[4]. Khi Võ vương mất năm 1765, theo sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 của Viện Sử học, ngôi chúa lẽ ra thuộc về hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương hoặc hoàng tử thứ hai Nguyễn Phúc Luân, người Võ vương đã có ý lập và giao cho thầy Trương Văn Hạnh dạy dỗ[1]. Loan cùng một số triều thần bỏ di mệnh, phế Phúc Dương và lập Nguyễn Phúc Thuần mới 12 tuổi. Phúc Luân bị bắt giam rồi chết lúc 33 tuổi; thầy Trương Văn Hạnh và thị giảng Lê Cao Kỷ bị Loan hãm hại[1]. Wikipedia kể thêm rằng Loan làm giả di chiếu vốn để lại ngôi cho Phúc Luân, chi tiết bài này chưa đối chiếu được[4]. Từ đó Loan tự xưng Quốc phó, một mình quyết định mọi việc; người thân giữ các chức then chốt, hai con trai đều lấy công nữ họ Nguyễn[1].
Nắm nguồn thu của Đàng Trong
Sách của Viện Sử học cho biết Loan hưởng ngụ lộc từ năm cửa nguồn lớn: nguồn Sái và Thu Bồn ở Quảng Nam, Trà Vân và Trà Dinh ở Bình Định, Đồng Hương ở Khánh Hòa. Ông chỉ nộp cho nhà nước một đến hai phần mười số thuế, phần còn lại, ước bốn đến năm vạn quan tiền mỗi năm, vào túi riêng; các chức Cai tàu vụ, quản cơ Trung tượng và quản Hộ bộ đem thêm một khoản tương đương[1]. Sách dẫn Lê Quý Đôn: một nhà giàu tên Giang Huyền mua một ngọn núi có mỏ vàng ở nguồn Thu Bồn của Loan, mỗi năm chở gần một nghìn thoi vàng đi bán ở Hội An[1]. Giai thoại còn kể lính thuộc quyền mỗi năm phải nộp năm gánh dây mây để thay dây xâu tiền mục, và sau lụt Loan cho phơi vàng bạc ở vườn Phấn Dương, sáng loáng cả sân[1][4]. Dân gọi ông là "Trương Tần Cối", theo tên gian thần nhà Tống[1][4].
Mua quan bán tước
Lúc đầu Lại bộ thượng thư kiêm Tào vận sứ Nguyễn Cư Trinh còn kìm bớt được Loan. Ông mất mùa hạ năm 1767 và từ đó trong triều không ai dám can[1]. Loan bán quan buôn tước, ăn tiền tha tội, đặt thêm thuế; người có tài như Tôn Thất Dục bị tìm cách hãm hại[1]. Lê Công Minh, vốn là tham mưu của chúa Nguyễn, nhận xét rằng những người chúa Thuần tin dùng, đứng đầu là Loan và hai người cậu, kẻ nghiện rượu, người mê gái, thì khó tránh mất nước[1]. Quan thu thuế bản đường không có lương mà sống nhờ ngụ lộc lấy từ dân nên càng hoành hành[2]. Sử nhà Nguyễn chép rằng từ khi Loan nắm quyền, tai dị liên tiếp bốn, năm năm, đói kém và trộm cướp nổi lên[1]; mùa đông năm 1774 Thuận Hóa đói lớn, ngoài đường có xác người chết đói[2]. Phạm Nguyễn Du, quan phía Lê – Trịnh vào Thuận Hóa năm 1776, cũng cho rằng họ Nguyễn mất vì sáu điều, điều đầu là cách dùng người[3].
Tây Sơn và cuộc nam chinh (1771 – 1774)
Năm 1771 ba anh em Tây Sơn khởi sự, truyền hịch kể tội Loan và nói sẽ lập hoàng tôn Phúc Dương làm chúa; lực lượng chia thành phe giữ Loan với chúa Định vương và phe Hoàng tôn – Tây Sơn[2]. Sách của Viện Sử học xếp sự chuyên quyền của Loan cùng nhóm nguyên nhân với gánh nặng cung đốn ở Quy Nhơn (địa phương phải cấp 93 trong 341 thuyền), chiến tranh Trịnh – Nguyễn kéo dài và đói kém. Như vậy Loan là kẻ tiêu biểu nhất của tầng lớp quan lại suy thoái nhưng không phải nguyên nhân duy nhất[1][2]. Khi quân chúa đi đánh Tây Sơn, nhiều tướng sĩ đút lót Loan để người khác ra trận thay nên vừa ra trận đã chạy[2]. Loan coi họ Trịnh mới là đối thủ ngang hàng, ít để ý Tây Sơn; ông cho người dâng biểu xin nhà Thanh cho làm phiên thuộc, đồng thời đổi triều nghi, sắc phục theo quy mô một vương quốc[2].
Tháng 5 năm 1774 Trịnh Sâm cử Hoàng Ngũ Phúc đem quân vào Nam, hịch nói cốt để trừ gian thần Trương Phúc Loan. Tháng 12 năm 1774 các tướng chúa Nguyễn lập mưu bắt Loan nộp cho Ngũ Phúc, hy vọng quân Trịnh rút lui; nhưng theo sách của Viện Sử học, mục tiêu của họ Trịnh là chiếm Thuận Hóa, còn Loan chỉ là chiêu bài[2]. Wikipedia ghi Loan bị giải ra Thăng Long, lâm bệnh chết giữa đường mùa đông năm 1776[4].
Những chỗ nguồn khác nhau
Nguồn viết về Loan phần lớn do sử quan Nguyễn và phía Lê – Trịnh để lại, nên cả hai bên đều có lý do quy tội cho ông. Sách của Viện Sử học khi ghi chúa Thuần ở ngôi 1765 – 1777, khi 1765 – 1775, và một đoạn nói Loan chuyên quyền hơn ba mươi năm, trong khi Wikipedia chỉ nói hơn mười năm[1][2][4]. Chức Quốc phó do Loan tự xưng theo sách của Viện Sử học, nhưng do chúa phong theo Wikipedia. Người bày mưu bắt Loan là Tôn Thất Huống và Nguyễn Cửu Pháp theo sách, còn Wikipedia nêu Nguyễn Cửu Pháp và Nguyễn Phúc Cường[2][4]. Năm mất 1776 chỉ có trong Wikipedia. Bài nêu các điểm ấy như nguồn ghi, không tự chọn một cách kể.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (phần kinh tế Đàng Trong, chương VII mục Đàng Trong thế kỷ XVIII), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017; tr. 209–210, 316–321, 328, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (chương VIII, Phong trào nông dân Tây Sơn), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017; tr. 331–343, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Lời tòa soạn (giới thiệu Nam hành ký đắc tập của Phạm Nguyễn Du), Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (139), 2017, tr. 3–4 (VJOL), 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót