Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnSử liệuTỉnh, thành phố: Hưng YênHuếThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – Nguyễn

Thiền sư Hương Hải (1628–1715): từ Đàng Trong ra Đàng Ngoài

Hương Hải (1628–1715), cựu tri phủ xuất gia, lập Thiền Tĩnh Viện ở Đàng Trong, năm 1682 vượt biển ra Bắc, được chúa Trịnh trọng thị và mở đạo tràng chùa Nguyệt Đường (Hưng Yên) từ 1700; các nguồn lệch nhau ở nhiều mốc.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Cổng tam quan nhiều tầng mái bằng đá xám ở cuối một con đường nhỏ, hai bên là hàng cây đại không lá với tán cây xanh phía sau, trời nhiều mây.
Cổng Văn miếu Xích Đằng (Hưng Yên). Theo Wikipedia tiếng Việt, nền chùa Nguyệt Đường xưa nay là Văn miếu Xích Đằng; ảnh minh họa địa điểm, không phải ảnh chùa cổ.Nguyễn Thanh Quang, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Xuất thân và con đường xuất gia

Cuộc đời thiền sư Hương Hải (1628–1715) phần lớn được biết qua Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, do các bài sau này thuật lại[4][5]. Theo Mai Thị Huyền và Nguyễn Thị Thu Hương, ông sinh năm 1628, người làng Áng Độ, huyện Chân Phúc (nay thuộc Nghi Lộc, Nghệ An); tổ bốn đời theo Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Quảng Nam và làm quản lãnh thợ đóng thuyền[1]. Wikipedia tiếng Việt lại ghi ông sinh ở làng Bình An Thượng, phủ Thăng Hoa (nay thuộc Quảng Nam), nên nơi sinh chưa thống nhất[5].

Các nguồn đều kể ông đỗ hương tiến (cử nhân; Báo Pháp Luật ghi năm 18 tuổi), làm văn chức trong phủ chúa Nguyễn rồi giữ chức tri phủ Triệu Phong[1][4]. Ông học đạo với thiền sư Viên Cảnh, được đặt pháp danh Huyền Cơ Thiện Giác, pháp tự Minh Châu Hương Hải[1][4]. Năm từ quan xuất gia cũng chép khác nhau: 1655 theo bài đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học, còn Báo Pháp Luật Việt Nam kể ông xuất gia khi 30 tuổi[1][4]. Sau đó ông ra tu trên một hòn đảo ngoài khơi, tên chép là Tim Bút La hoặc Tiêm Bút La. Thời gian ở đảo cũng lệch nhau: hơn tám tháng theo bài của Mai Thị Huyền và Nguyễn Thị Thu Hương, tám năm theo Thích Nữ Hòa Tấn và Wikipedia, còn Báo Pháp Luật có chỗ ghi tám tháng, có chỗ ghi chừng mười năm[1][3][4][5].

Thiền Tĩnh Viện và việc rời Đàng Trong

Tiếng tăm chữa bệnh bằng tụng kinh, lập đàn của ông đến tai phủ chúa. Chúa Nguyễn Phúc Tần (chúa Hiền) mời ông về Thuận Hóa và lập Thiền Tĩnh Viện ở núi Quy Kính để ông trụ trì[3][4]. Thích Trí Phước tính thời gian ông ở viện này khoảng 1667–1682, tức chừng 15 năm[2].

Lý do ông rời đi được kể theo ba hướng. Bài của Thích Nữ Hòa Tấn nói có người đố kỵ vu cho ông mưu với địch[3]. Báo Pháp Luật cho biết chúa Nguyễn nghi ngờ ông có ý về Bắc, thậm chí từng bắt và tra hỏi nhưng không có bằng chứng[4]. Wikipedia kể chi tiết hơn: viên thái giám Gia quận công, người Kinh Bắc từng theo quân Trịnh rồi bị bắt ở Thuận Hóa, hay đến học đạo, bị tâu là cùng ông mưu trốn ra Bắc[5]. Cả ba đều là các bản thuật lại muộn và chưa thể kiểm bằng sử liệu gốc.

Vượt biển ra Bắc, quan hệ với chúa Trịnh

Năm 1682, ông cùng khoảng 50 đệ tử vượt biển ra Đàng Ngoài[3][5]. Báo Pháp Luật ghi tháng 3 năm đó ông ra tới nơi và được chúa Trịnh Tạc cho thuyền đón về kinh; Wikipedia cho biết ông trình diện quan trấn thủ Nghệ An trước, rồi được đưa về Thăng Long[4][5]. Các nguồn lệch nhau ở tên chúa Trịnh (Trịnh Tạc hay Trịnh Căn) và tên viên trấn thủ Nghệ An (Trịnh Na, Trịnh Liễu hoặc Trịnh Điềm tùy sách)[5]. Sau đó chúa Trịnh cho ông ở Sơn Tây rồi Sơn Nam, sai trấn thủ cất am và cấp ba mẫu đất công cho thầy trò[4][5]. Từ đây ông chú giải kinh chữ Hán ra chữ Nôm và cho khắc bản in[4].

Chùa Nguyệt Đường và dòng thiền Trúc Lâm

Năm 1700, ông về chùa Nguyệt Đường (tổng An Tảo, huyện Kim Động, phủ Khoái Châu, nay thuộc Hưng Yên) mở đạo tràng, mục đích được nêu là phục hưng thiền phái Trúc Lâm từ thời Trần[1][4]. Vua Lê Dụ Tông có lần đón ông về kinh lập đàn cầu tự và hỏi về cách tu; câu trả lời được nhắc nhiều là bài kệ "Nhạn quá trường không" về chuyện nhạn không có ý để lại dấu, nước không có ý giữ bóng[1][4]. Năm 1714, một chúa Trịnh đến chùa thăm và làm thơ; bài của Mai Thị Huyền và Nguyễn Thị Thu Hương ghi là Trịnh Căn, còn Wikipedia ghi Trịnh Cương[1][5]. Ông viên tịch năm 1715; ngày mất chép là 13 hoặc 12 trong tháng, và một bài còn ghi nhầm năm 1717[3][5].

Chùa không còn như xưa. Wikipedia cho biết nền chùa nay là Văn miếu Xích Đằng và tháp của ông nằm trong khuôn viên nhà dân[5]. Thích Trí Phước nêu việc chùa bị phá năm 1786 và nhiều lần được dựng lại[2].

Tác phẩm và tư tưởng

Theo Lê Quý Đôn, ông chú giải kinh, dịch và sáng tác bằng chữ Nôm hơn ba mươi tác phẩm; nhiều tác phẩm nay đã thất lạc, như Giải Pháp Hoa kinh, Giải Kim Cương kinh lý nghĩa, Giải A Di Đà kinh, Phổ khuyến tu hành[1][5]. Hương Hải thiền sư ngữ lục còn lại là nguồn chính để biết tư tưởng của ông. Các nghiên cứu nhấn mạnh hai ý: "tâm" quyết định cảnh, và "vô tâm", tức không khởi niệm, không trụ vào sự vật[1]. Thích Trí Phước còn đánh giá việc ông dùng nhiều chữ Nôm để truyền đạo là đóng góp cho ngôn ngữ dân tộc và cho dòng Trúc Lâm nối đến đời sau[2]; đó là nhận định của tác giả bài, không phải kết luận chung của giới nghiên cứu.

Hành trạng "từ Đàng Trong ra Đàng Ngoài" của ông cho thấy một nhà sư vừa bị nghi kỵ ở phủ chúa Nguyễn, vừa được vua Lê – chúa Trịnh trọng thị, trong lúc hai miền đang đối đầu nhau[1].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Mai Thị Huyền, Nguyễn Thị Thu Hương, Cuộc đời và tư tưởng của Thiền sư Hương Hải (1628-1715), Tạp chí Nghiên cứu Phật học, số tháng 7/2025, 2025

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11

  2. [2]

    Thích Trí Phước, Vai trò của thiền sư Minh Châu Hương Hải đối với sự kế tục, phát triển của Phật giáo Trúc Lâm, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, 2022

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Thích Nữ Hòa Tấn, Giá trị văn học tư tưởng Thiền qua bài kệ Nhạn Quá Trường Không của Hương Hải thiền sư, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, 2022

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  4. [4]

    Tiểu Vũ, Thơ Thiền Việt Nam (Bài 14): Thiền sư Hương Hải và phương châm đắc ý “Vô tâm”, Báo Pháp Luật Việt Nam, 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12

  5. [5]

    Hương Hải, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót