Nguyễn Phúc Nguyên (Sãi vương, 1563–1635) và việc xây dựng Đàng Trong
Nguyễn Phúc Nguyên (chúa Sãi) nối ngôi năm 1613, cải tổ bộ máy, từ chối đòi hỏi cống thuế của họ Trịnh, dựng lũy Trường Dục, Nhật Lệ, mở cửa buôn bán với Nhật, Bồ Đào Nha, Hà Lan và gả công nữ cho vua Chân Lạp. Bài nêu các điểm nguồn lệch nhau.
Có nguồn · 5

Nối ngôi Nguyễn Hoàng và cải tổ bộ máy (1613–1615)
Nguyễn Phúc Nguyên (1563–1635), con thứ sáu của Nguyễn Hoàng theo Đại Nam thực lục, thường được gọi là chúa Sãi hay Sãi vương[5][1]. Năm 1613 Nguyễn Hoàng mất. Theo sách của Viện Sử học, lời trăng trối của cha là giữ Thuận – Quảng, nơi có Hoành Sơn, sông Gianh ở phía Bắc và núi Hải Vân, Thạch Bi ở phía Nam, rồi dạy dân luyện binh để chống họ Trịnh[1].
Năm 1614, ông cải tổ bộ máy: tự bổ dụng quan lại, thải hồi các thuộc tướng của họ Trịnh, bỏ Tam ty do nhà Lê đặt và lập ba ty mới là Xá sai, Tướng thần lại, Lệnh sử. Năm 1615 ông quy định chức việc của quan phủ, huyện. Năm 1632 ông bắt đầu phép duyệt tuyển, chia dân đinh thành tám hạng để đánh thuế và tuyển lính[1].
Từ chối đòi hỏi của họ Trịnh (1620–1627)
Năm 1620, quân Trịnh do Nguyễn Khải đem 5.000 người vào đóng ở cửa Nhật Lệ, có hai con của Nguyễn Hoàng là Hiệp và Trạch nội ứng; việc không thành nhưng mở đầu một thời kỳ xung đột[1]. Năm 1623 Trịnh Tùng mất. Sử chép Sãi vương bảo đánh người đang có tang là bất nhân, nên cho đem lễ đi phúng[1].
Họ Trịnh không bỏ ý đòi cống thuế. Năm 1624 sứ Trịnh vào đòi thuế, ông từ chối vì hai xứ liên tiếp mất mùa. Năm 1626 họ nhân danh vua Lê đòi nộp thuế từ năm 1624 và mời ông ra chầu. Năm 1627, Lê Đại Nhậm vào đòi con ông ra chầu cùng 30 thớt voi, 30 thuyền đi biển để triều Minh dùng làm cống. Ông đáp lệ cống nhà Minh của mình chỉ có vàng và kỳ nam, còn con ông đang lo quân khí, vài năm nữa sẽ ra chầu. Sau đó Trịnh Tráng phát quân; ở sông Nhật Lệ, các tướng Nguyễn Phúc Vệ và Nguyễn Hữu Dật cầm cự, cuối cùng Trịnh Tráng rút về Thăng Long[1].
Đây là chỗ nguồn nói không hoàn toàn thống nhất. Sử cũ giải thích chiến tranh nổ ra vì họ Nguyễn không chịu nộp cống, còn các tác giả Viện Sử học cho rằng nguyên nhân cốt lõi là tranh chấp quyền lực giữa hai dòng họ, việc cống thuế chỉ là cái cớ. Ngay trong sách này, mốc thôi nộp thuế được ghi là sau năm 1620, còn các lần sứ Trịnh đòi thuế và bị từ chối trải từ 1624 đến 1627[1].
Dựng phòng tuyến và củng cố thủ phủ
Năm 1626, lo chiến tranh kéo dài, ông dời phủ từ Dinh Cát vào xã Phúc Yên (Quảng Điền)[1]. Năm 1629, Trịnh Tráng sai người mang sắc vua Lê phong chức tiết chế và giục ông ra Đông Đô để cùng đánh nhà Mạc ở Cao Bằng. Đào Duy Từ khuyên cứ nhận sắc để họ Trịnh không ngờ, rồi dùng thời gian xây phòng thủ. Năm 1630 dựng lũy Trường Dục, năm 1631 đắp lũy Nhật Lệ dài khoảng 3.000 trượng, đặt súng và pháo đài, lại căng xích sắt ngang các cửa biển[1].
Phòng tuyến chịu thử thách năm 1633. Con thứ ba của ông là Anh, trấn thủ Quảng Nam, ngầm liên kết với Trịnh. Tháng 12/1633 Trịnh Tráng thân đem đại quân tới cửa Nhật Lệ, nhưng chờ mãi không thấy nội ứng, quân Trịnh chết quá nửa khi bị đánh. Sãi vương mất năm 1635, người con thứ hai là Nguyễn Phúc Lan nối ngôi[1].
Ngoại thương và quan hệ với phương Tây
Hội An đã được Nguyễn Hoàng đẩy mạnh thành thương cảng quốc tế, và thông qua thương nhân, chúa Nguyễn mua được vũ khí[4]. Sãi vương tiếp tục chính sách ấy. Theo Hồ Châu, người Bồ Đào Nha mang súng ống, đạn dược đến và được cho đi lại truyền đạo, buôn bán, chọn đất lập thương điếm. Thuyền trưởng Bồ từng xin trục xuất người Hà Lan và chúa có ra lệnh cấm, nhưng ít lâu sau ông lại chủ động mời Hà Lan. Năm 1617 ông hai lần viết thư gửi đại diện VOC ở Patani và Ligor, hứa bảo đảm tính mạng và tài sản; tháng 1/1624 lại gửi thư mời. Năm 1632, một tàu Hà Lan đắm; ông cho thủy thủ theo thuyền Hoa về Batavia kèm thư mời, và năm 1633 tàu VOC chính thức đến Hội An[3].
Với Nhật Bản, bộ Ngoại phiên thông thư còn giữ một số thư của chính quyền Đàng Trong, như thư năm 1619 gửi thương nhân Nagasaki Kimura Sōtarō về việc ban "quốc tính", thư năm 1622 tặng kỳ nam, trầm hương, lụa, và thư năm 1635[2]. Đoàn Lê Giang lưu ý việc xác định tác giả các thư thời 1601–1613 rất phức tạp; theo nhà nghiên cứu Kawamoto Kunie, những thư ấy là của Nguyễn Hoàng, còn thư từ năm 1613 là của Sãi vương[2]. Hoàng Anh Tuấn ghi rằng năm 1628, sau khi một thư của Trịnh Tráng bị Mạc phủ cho là trịch thượng, tướng quân Nhật cấm châu ấn thuyền đến cảng miền Bắc[4].
Quan hệ với Chân Lạp
Theo Viện Sử học, năm 1620 Sãi vương gả công nữ Ngọc Vạn cho vua Chân Lạp Chey Chettha II. Sử Việt không ghi sự kiện này; các học giả Pháp dựa vào sử Cao Miên, và giáo sĩ Borri cũng nhắc tới. Năm 1623, sứ bộ họ Nguyễn được vua Chân Lạp cho lập trạm thu thuế ở Prei Nokor, vị trí tương ứng Sài Gòn, và người Việt được khuyến khích đến khai khẩn vùng Mô Xoài, Đồng Nai[1].
Những chỗ còn tranh luận
Một chi tiết thú vị là sử nhà Nguyễn kể năm 1585 "hoàng tử thứ sáu" đánh phá thuyền người tên Hiển Quý, nhưng Ngoại phiên thông thư và một số học giả cho rằng Hiển Quý, tức Shirahama Kenki, là thương nhân Nhật chứ không phải hải tặc[5][2]. Vì vậy, việc đánh giá Sãi vương cần phân biệt phần được ghi chắc trong sử và phần chịu ảnh hưởng của cách kể thời sau.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (chương I–III), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Đoàn Lê Giang, "Ngoại phiên thông thư" – Tập tư liệu cổ về quan hệ Việt – Nhật, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ (Đại học Quốc gia TP.HCM), tập 17, số X2, 2014
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Hồ Châu, Quan hệ thương mại giữa Đàng Trong thời chúa Nguyễn với Bồ Đào Nha và Hà Lan, Tạp chí Khoa học Đại học Huế: Khoa học Xã hội và Nhân văn, tập 129, số 6D, tr. 187–197, 2020
ISBN/DOI: 10.26459/hueunijssh.v129i6D.6038 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Hoàng Anh Tuấn, Góc nhìn khu vực về quan hệ Việt Nam – Nhật Bản thế kỷ XVII, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Khoa học Xã hội và Nhân văn, tập 30, số 3, 2014
Truy cập ngày 5 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Đoàn Anh Thái, Thủy quân thời chúa Nguyễn qua góc nhìn của người nước ngoài đương thời, Tạp chí Khoa học – Đại học Huế, tập 126, số 6A, tr. 211–220, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót