Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnSử liệuTỉnh, thành phố: HuếĐà NẵngHồ Chí MinhThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – Nguyễn

Tiền kẽm thời chúa Nguyễn và khủng hoảng tiền tệ Đàng Trong thế kỷ XVIII

Từ năm 1746 chúa Nguyễn Phúc Khoát đúc tiền kẽm Thiên Minh thông bảo; khi lò tư mọc lên, tiền mỏng, mất giá và giá thóc tăng. Bài dựa vào sách Viện Sử học, Phan Khoang và Nguyễn Anh Huy, nêu chỗ số liệu lệch và lập luận còn tranh luận.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Đồng tiền cổ tròn có lỗ vuông ở giữa, bốn chữ Hán Thiên Minh thông bảo bao quanh lỗ, bề mặt gỉ nâu xám; dưới ảnh có dòng chữ tiếng Anh "Moderate crust".
Đồng Thiên Minh thông bảo bằng kẽm (mã Barker B85.1, niên đại gán 1746) trong bộ ảnh Vietnam Cash của Scott Semans, theo mô tả trên Wikimedia Commons. Việc gán cho chúa Nguyễn Phúc Khoát là theo danh mục tiền cổ, không phải kết luận của các nguồn sử học trong bài; ảnh có độ phân giải thấp.Scott Semans (Vietnam Cash, CoinCoin.com), CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY · Nguồn ảnh

Đàng Trong thiếu đồng

Đàng Trong không có mỏ đồng. Theo sách Lịch sử Việt Nam tập 4 của Viện Sử học, các chúa Nguyễn từ trước phải mua đồng từ tàu buôn Nhật Bản và tàu từ Thượng Hải, Phúc Kiến, Quảng Đông để đúc tiền, đồng thời cho lưu hành tiền của các triều Trung Quốc; nhưng dân thường phá tiền đồng làm đồ gia dụng nên tiền ngày càng khan, và khi ngoại thương suy giảm thì đồng đúc tiền cũng thiếu[1]. Việc đúc tiền ở Đàng Trong bắt đầu từ năm 1736 dưới thời Nguyễn Phúc Trú, nhưng tiền đồng đúc ra tốn kém mà không thông dụng[1]. Theo sách trên, chúa còn cho Mạc Thiên Tứ mở một lò đúc tiền ở Hà Tiên[2]; Nguyễn Anh Huy xếp dòng tiền đồng thau nhỏ, mỏng khoảng 20 mm vào loại do Mạc Thiên Tứ đúc từ năm 1736[4].

Từ năm 1746: tiền kẽm Thiên Minh thông bảo

Năm 1746, Nguyễn Phúc Khoát cho mở cục đúc tiền ở Lương Quán và đúc tiền kẽm Thiên Minh thông bảo; trong khoảng 1746–1748 đúc được 72.396 quan, theo số liệu mà sách của Viện Sử học dẫn từ Li Tana[1]. Phan Khoang, dựa vào Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, thuật rằng chúa nghe lời một người Hoa họ Hoàng, mua kẽm trắng của người Hà Lan để đúc, và kiểu dáng tiền theo đồng Tường Phù đời Tống[3]. Nguyễn Anh Huy xếp tiền kẽm của chúa Nguyễn thành một dòng riêng, đường kính khoảng 23 mm, với khoảng 85 hiệu tiền[4].

Lúc đầu nhà nước giữ độc quyền đúc nên tiền dày, cứng, bền, "việc công việc tư đều tiện tiêu dùng"[1]. Phan Khoang cũng ghi rằng loại tiền đầu tiên tuy có thể đốt cháy nhưng không bẻ gãy được[3].

Khủng hoảng: lò tư, tiền mỏng và giá lúa

Sau đó chính quyền cho phép người có quyền thế, giàu có mở lò đúc riêng; số lò lên đến hơn một trăm. Tiền tư đúc nhỏ và mỏng, pha cả kẽm xấu và chì nên bẻ gãy được, giá trị tụt, thuyền buôn nước ngoài không nhận mà chỉ đổi vàng bạc và tạp hóa lấy gạo muối. Nhà giàu cất tiền không dùng và không chịu bán thóc, nên giá gạo tăng vọt[1]. Phan Khoang thuật theo Phủ biên tạp lục rằng trước kia một đồng tiền kẽm ăn một đồng tiền đồng, nay phải ba đồng mới ăn một[3]; Nguyễn Anh Huy ghi hai hoặc ba đồng và cho rằng ngoài tiền kẽm còn có tiền đồng nhỏ mỏng của Mạc Thiên Tứ[4].

Khi chúa Nguyễn sai đúc tiền đồng mới để loại dần tiền kẽm, quan lại tham nhũng khiến đồng dùng nhiều mà tiền mới đúc được ít, đồng tiền mới còn bị thuyền buôn Thanh – Nghệ và Sơn Nam mang ra Bắc[1]. Việc đúc trộm lan rộng: trong hai năm cuối thế kỷ XVIII, Đàng Trong phải nhập đến 15 vạn cân kẽm từ thuyền buôn Ma Cao[1], và nhà buôn Pierre Poivre, theo lời Phan Khoang dẫn, nhận xét rằng việc buôn bán bị rối vì loại tiền kẽm gây ra nhiều gian trá và độc quyền[3].

Thư của Ngô Thế Lân (1770)

Phủ biên tạp lục còn lưu bức thư năm 1770 của dật sĩ Ngô Thế Lân gửi chúa Nguyễn. Ông viết rằng từ năm 1768 giá thóc cao vọt dù đất đai đã khai khẩn hết và ruộng ở Phiên Trấn, Long Hồ không bị hạn lụt, nên nguyên nhân không phải thiếu thóc mà do tiền kẽm. Theo lập luận của ông, người ta ưa của bền nên tranh nhau chứa thóc mà không chứa tiền; kẻ đúc trộm lãi nhiều nên mua gì cũng không kể giá, khiến giá thóc ở Gia Định rồi các phủ đều lên theo[1][3]. Phan Khoang cho biết ông đề nghị đặt kho "thường bình" ở mỗi phủ để mua thóc khi rẻ và bán khi đắt, rồi dần dần sửa tệ tiền kẽm; thư dâng lên nhưng không thấy trả lời[3].

Hệ quả

Sách của Viện Sử học coi nạn tiền hoang là yếu tố đẩy mạnh nguy cơ suy sụp của kinh tế Đàng Trong, bên cạnh thuế nặng, bán quan tước và thiên tai thời Trương Phúc Loan[1]. Năm 1771, tàu buôn các nước vào Hội An còn 16 chiếc, năm 1772 là 12 chiếc, năm 1773 chỉ còn 8 chiếc[1]. Khi quân Trịnh vào Thuận Hóa năm 1774, họ tìm thấy hơn 30 vạn quan tiền tốt xâu bằng dây mây trong kho họ Nguyễn, mà Lê Quý Đôn hiểu là tiền do tàu buôn chở vào từ trước[1]. Mùa xuân 1776, quân Trịnh gom đồ đồng của họ Nguyễn mở xưởng đúc ở Thuận Hóa, và trong năm đó đúc được 30.362 quan[1].

Việc xác định dòng tiền cũng còn tranh luận: Nguyễn Anh Huy phản biện Li Tana, người cho rằng đồng kẽm Tường Phù của họ Nguyễn nhái tiền Nhật chứ không phải tiền Trung Quốc, và cho rằng cách giải thích của Lê Quý Đôn gần thực tế hơn[4].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, Tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2017 (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; tái bản có sửa chữa, bổ sung); trích tr. 263–264, 314–315, 326 từ tệp PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12

  2. [2]

    Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, Tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2017 (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; tái bản có sửa chữa, bổ sung); trích tr. 89–91 từ tệp PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  3. [3]

    Phan Khoang, Việt sử Xứ Đàng Trong: Cuộc khủng hoảng tiền kẽm, Báo Thanh Niên, đăng 29/11/2016 (trích từ sách Việt sử xứ Đàng Trong 1558–1777), 2016

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  4. [4]

    Nguyễn Anh Huy, Những vấn đề về tiền thời chúa Nguyễn, Kỷ yếu Hội thảo khoa học "Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn", đăng lại trên Thánh địa Việt Nam học (thanhdiavietnamhoc.com), 15/10/2020, 2020

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót