Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnCòn tranh luậnTỉnh, thành phố: HuếHồ Chí MinhThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnDân tộc: KinhKhmer

Công nữ Ngọc Vạn và quan hệ Đàng Trong – Chân Lạp đầu thế kỷ XVII

Công nữ Ngọc Vạn thường được cho là con gái chúa Sãi gả cho vua Chân Lạp Chey Chettha II năm 1620. Bài nêu thỏa thuận 1623 ở Prei Nokor, hồ sơ sắc phong ở Huế và việc danh tính hoàng hậu Chân Lạp còn bỏ ngỏ theo các nguồn.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Ngọn đồi phủ rừng với mấy bảo tháp trắng và vàng trên đỉnh, phía trước là hàng cây thốt nốt cao dưới bầu trời xanh nhạt.
Đồi Oudong (Campuchia), ảnh chụp năm 2007. Theo các nguồn về Chân Lạp, Oudong là nơi vua Chey Chettha II dời kinh đô; ảnh chỉ minh họa địa điểm, không phải tư liệu thời công nữ Ngọc Vạn.Stefan Fussan, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.

Cuộc hôn nhân và cái tên "Ngọc Vạn"

Trong sử học Việt Nam, công nữ Ngọc Vạn thường được nhắc là con gái thứ hai của chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, được gả cho vua Chân Lạp Chey Chettha II và trở thành hoàng hậu. Võ Vinh Quang và Nguyễn Đình Đính (2015) lần ngược về nguồn của cách nói này: nhà sử học Phan Khoang, trong Việt sử xứ Đàng Trong (1969), nhận thấy Đại Nam liệt truyện chép rõ chồng con của công nữ Ngọc Liên và Ngọc Đĩnh, còn Ngọc Vạn và Ngọc Khoa thì "khuyết truyện", nên suy ra người gả cho vua Chân Lạp phải là một trong hai bà[1]. Lương Văn Lựu (1973) chốt cách suy luận ấy thành khẳng định rằng Ngọc Vạn mở đường Nam tiến đến Đồng Nai. Bộ Nguyễn Phúc tộc thế phả (1995) ghi bà được gả năm Canh Thân (1620), nhờ bà vua Chân Lạp cho người Việt lập dinh điền ở Mô Xoài (Bà Rịa), nhưng thêm rằng tiểu sử bà không rõ[1].

Bản thân cuộc hôn nhân thì không chỉ người Việt chép. Wikipedia tiếng Việt, dẫn lời Phan Khoang, cho biết sử Campuchia do các học giả Pháp biên soạn ghi việc Chey Chettha II cưới một công nữ của chúa Nguyễn năm 1620, và giáo sĩ Borri, người ở Đàng Trong lúc ấy, cũng nhắc đến[4]. Điều còn bàn cãi là danh tính của bà.

Prei Nokor và thỏa thuận năm 1623

Các nghiên cứu hiện đại nêu một chuỗi việc không phụ thuộc vào tên gọi của bà. Theo Nguyễn Văn Quảng, từ cuối thế kỷ XVI, nhất là sau năm 1620, đã có nhiều cư dân Việt ở vùng Gia Định, Mô Xoài, Đồng Nai. Năm 1623, trên cơ sở thỏa thuận với vua Chey Chettha II, chúa Nguyễn Phúc Nguyên lập sở thu thuế ở Prei Nokor (Sài Gòn) và Kas Krobei (Bến Nghé), đóng đồn trên đất Chân Lạp. Đến năm 1628, từ Prei Nokor ra bắc đến biên giới Champa đã có nhiều người Việt đến ở. Về sau những lần chúa Nguyễn đem quân can thiệp theo lời thỉnh cầu của một phía Chân Lạp, vào các năm 1658 và 1674, làm vai trò Đàng Trong tăng lên và Chân Lạp trở thành nước thần phụ phải cống hằng năm[2]. Sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 cũng chép rằng năm 1623 vua Chân Lạp cho chúa Nguyễn đặt đồn thu thuế ở Bến Nghé, và vùng Sài Gòn – Gia Định trên danh nghĩa thuộc Chân Lạp nhưng đã được người Việt, Chăm, Xtiêng, Mạ, Hoa khai phá[3].

Theo Wikipedia tiếng Việt, tổng hợp từ các tác giả Pháp, chính hoàng hậu đã vận động để vua chấp thuận lập đồn thuế và dinh điền[4]. Phần này cần đọc thận trọng vì dựa vào tác phẩm tổng quát, không phải tư liệu Khmer hay Việt đương thời. Wikipedia tiếng Anh, dẫn sách của Trudy Jacobsen, ghi rằng sử liệu Campuchia lại trách bà đã thúc vua nhường Sài Gòn và làm tăng ảnh hưởng của người Việt; tôi chưa đọc sách gốc để kiểm chứng[5].

Hồ sơ ở Dã Lê (Huế)

Năm 2015 Võ Vinh Quang và Nguyễn Đình Đính công bố tư liệu điền dã ở hai làng Dã Lê Chánh và Dã Lê Thượng (nay thuộc Hương Thủy, Huế). Ở Dã Lê Thượng còn hai sắc phong thời Khải Định (năm 1917 và 1924) cho "Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn"; ở Dã Lê Chánh có miếu dân gọi là Miếu Bà Vàng, một cách kiêng gọi thẳng tên. Bài vị ghi thụy Từ Hoan, pháp hiệu Diệu Đức; lăng mộ ở núi Bằng Lãng. Hai tác giả cho rằng vị thần được thờ là công nữ thứ hai của chúa Sãi, và công lao của bà với vùng Dã Lê là có thật[1].

Tuy nhiên họ không vội đồng nhất vị công nữ này với hoàng hậu Chân Lạp. Họ hỏi vì sao một nhân vật có công lớn như vậy lại hiếm được nhắc tên trong Đại Nam thực lục, Đại Nam liệt truyện, Gia Định thành thông chí hay tín ngưỡng ở Nam Bộ. Họ cũng nêu truyền thuyết rằng bà lập chùa Gia Lào ở núi Chứa Chan rồi về Dã Lê lúc cuối đời, và thắc mắc vì sao bà không về với phủ chúa. Nếu Ngọc Vạn là hoàng hậu Chân Lạp, Ngọc Khoa được cho là hoàng hậu Chiêm Thành, còn Ngọc Liên và Ngọc Đĩnh đã có chồng, thì công nữ lấy thương nhân Nhật Bản Araki Sōtarō là ai? Kết luận của họ là việc Ngọc Vạn có phải hoàng hậu Chân Lạp hay không cần được tìm hiểu tiếp bằng cứ liệu khoa học[1].

Những chỗ nguồn khác nhau

Năm kết hôn là 1620 theo thế phả và Wikipedia tiếng Việt, còn Wikipedia tiếng Anh về vua Chey Chettha II ghi lễ cưới năm 1618 và vua mất năm 1627, trong khi Võ Vinh Quang và Nguyễn Đình Đính ghi vua ở ngôi 1618 – 1628[1][4][6]. Bà sinh năm 1605 và mất năm 1656 theo Wikipedia tiếng Anh, nhưng mất sau năm 1658 theo Wikipedia tiếng Việt[4][5]. Nơi đặt đồn thuế được gọi là Bến Nghé (Lịch sử Việt Nam), Prei Nokor và Kas Krobei (Nguyễn Văn Quảng), Prei Kor (Wikipedia tiếng Việt); các tên đều chỉ vùng Sài Gòn[2][3][4]. Một chú thích trên Wikipedia tiếng Việt, không rõ tác giả, khẳng định chưa có sử liệu gốc nào ghi tên chính xác của vị công nữ ấy[4]. Bài giữ cách gọi "công nữ Ngọc Vạn" như nhiều tài liệu, đồng thời tách phần sử liệu khỏi phần suy luận.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Võ Vinh Quang, Nguyễn Đình Đính, Tống Sơn quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn qua sắc phong, lăng mộ và tín ngưỡng thờ phụng ở Huế, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (126), 2015, tr. 54–61 (VJOL), 2015

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Nguyễn Văn Quảng, Chính sách của chúa Nguyễn Phúc Chu đối với vùng đất Champa (1691 - 1725) (chú thích về quan hệ Đàng Trong – Chân Lạp), Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, chuyên san Sử học - Khảo cổ học - Dân tộc học, tập 23, số 3B (2024), tr. 91, 2024

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (mục Sài Gòn – Gia Định, chương V), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017; tr. 229–230, 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Công nữ Ngọc Vạn, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  5. [5]

    Nguyễn Phúc Ngọc Vạn, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2

  6. [6]

    Chey Chettha II, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót