Trận hải chiến năm 1643 giữa chúa Nguyễn và Công ty Đông Ấn Hà Lan: tư liệu Hà Lan và tư liệu Việt
Theo tư liệu Hà Lan, ngày 7/7/1643 hạm đội VOC bị thủy binh chúa Nguyễn đánh gần sông Gianh, tàu Wijdenes nổ tung và Pieter Baeck chết. Sử Nguyễn chép trận cửa Eo năm 1644; bài đối chiếu hai nguồn và nêu chỗ lệch.
Có nguồn · 4

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.
Bối cảnh: liên minh Trịnh – Hà Lan
Theo Hồ Châu, chúa Nguyễn Phúc Nguyên từng viết thư mời Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) đến buôn bán, và đến năm 1633 tàu Hà Lan chính thức đến Hội An[3]. Nhưng khi VOC ngày càng gắn với Đàng Ngoài, Batavia từng bước cam kết liên minh quân sự với chúa Trịnh để đánh Đàng Trong. Hoàng Anh Tuấn, dựa trên lưu trữ VOC, cho biết năm 1640 Toàn quyền Van Diemen viết thư cho Trịnh Tráng, mong chúa báo ngày và nơi tập kết cho chiến dịch chung đầu tiên. Đầu năm 1642, chúa Trịnh nhận hai điều kiện: bồi thường cho VOC và đưa quân đến đóng ở cửa sông Gianh, giáp ranh Đàng Ngoài – Đàng Trong, chờ hạm đội Hà Lan[1].
Quan hệ VOC – Đàng Trong xấu đi sau khi Batavia rút người khỏi Hội An (Hoàng Anh Tuấn ghi mùa hè 1638, còn Hồ Châu ghi việc đóng thương điếm vào năm 1641)[1][3]. Ngày 26/11/1641, hai tàu Maria de Medicis và Gulden Buys gặp bão, đắm gần bờ Đàng Trong. Tám mươi hai người sống sót bị giữ ở Hội An, tiền bạc và 18 khẩu đại bác bị tịch thu theo lệ về tàu đắm; phía Hà Lan quyết định tấn công để báo thù[1].
Hai chiến dịch thất bại đầu tiên (1642 – đầu 1643)
Đầu năm 1642, thuyền trưởng Jacob van Liesvelt bắt người ở vịnh Đà Nẵng rồi đàm phán với thế tử Nguyễn Phúc Tần, nhưng không thành. Tháng 5/1642, hạm đội năm tàu do Jan van Linga chỉ huy đốt phá làng ven biển; Van Liesvelt cùng khoảng 20 lính đổ bộ gần Cù Lao Chàm bị phục kích, ông và phần lớn số lính thiệt mạng. Khi hạm đội tới sông Gianh thì quân Trịnh chưa có mặt[1].
Tháng 1/1643, Johannes Lamotius dẫn năm tàu cùng 290 binh lính từ Đài Loan ra Đàng Ngoài. Quân chúa Trịnh lại chưa sẵn sàng. Lamotius nhổ neo về Batavia, chỉ để lại một tàu và 50 xạ thủ theo yêu cầu của Trịnh Tráng; sau đó ông bị Batavia khiển trách[1].
Trận ngày 7/7/1643 theo tư liệu Hà Lan
Khoảng tháng 3 âm lịch (tháng 4/1643), Trịnh Tráng cho 1 vạn quân cùng nhiều thuyền chiến ra tấn công nhưng không đánh hạ được các đồn lũy; ông rút quân hồi tháng 8 vì lính chết dần trong cái nóng mùa hè và hạm đội Hà Lan chưa đến[1]. Sử Việt cũng chép chúa Trịnh đưa vua Lê đóng ở xã An Bài, đánh lũy Trung Hòa không được, trời nóng bức, quân chết nhiều nên phải rút[4].
Trong lúc ấy Batavia phải chọn tàu khác: Wijdenes, Waterhond và Vos, chở 200 lính dưới quyền Pieter Baeck, rời Jambi cuối tháng 6. Theo Hoàng Anh Tuấn, ngày 7/7 hạm đội còn cách sông Gianh khoảng năm dặm thì bị khoảng 60 chiến thuyền Nguyễn giao chiến. Tàu Wijdenes bốc cháy rồi nổ tung, Baeck và hầu hết người trên tàu chết; ai nhảy xuống nước bị bắt và xử tử. Thuyền trưởng Jan Erntsen của Waterhond cũng tử trận. Hai tàu còn lại bị hư hại nặng, chạy ra vịnh Bắc Bộ. Quân Trịnh đóng gần đến mức nghe được tiếng súng nhưng không ra tiếp ứng[1].
Tác giả cho rằng Batavia đã đánh giá thấp quân Nguyễn: hai tàu sống sót chỉ lắp tám và sáu khẩu đại bác, các khẩu khác được cho là tháo rời nằm dưới hầm tàu[1].
Hệ quả
Chủ tịch Van Elseracq ở Nagasaki, trong thư gửi Trịnh Tráng tháng 10/1643, thổi phồng thành chiến thắng với ít nhất bảy chiến thuyền và khoảng 800 lính Nguyễn thiệt hại. Chúa Trịnh đáp lại bằng thư trách lính Hà Lan chỉ chạy tàu ngoài khơi, và đòi Batavia gửi 5.000 quân thiện chiến chứ không phải thương nhân. Batavia sau đó chấm dứt liên minh quân sự với Đàng Ngoài, rồi năm 1644 tự mình phong tỏa bờ biển Đàng Trong[1]. Theo Hồ Châu, một thỏa thuận ký ngày 9/12/1651 xóa các xích mích cũ, trả tù binh và cho phép người Hà Lan lập thương điếm mới[3].
Tư liệu Việt: năm 1644, cửa Eo
Đại Nam thực lục, qua đoạn Đoàn Anh Thái trích, ghi vào năm Giáp Thân (1644), mùa hạ: thế tử Dũng Lễ hầu (Nguyễn Phúc Tần) đánh "giặc Ô Lan" ở cửa Eo. Thế tử báo ngầm cho chưởng cơ Tôn Thất Trung rồi tự đưa chiến thuyền ra biển, Trung phải đuổi theo. Quân địch bỏ lại một chiếc thuyền lớn, tướng giặc phóng lửa tự đốt; chúa Nguyễn đem binh tiếp ứng, nghe tin thắng thì trách con rồi trọng thưởng[2]. Hồ Châu cũng ghi năm 1644, tại vùng biển Đà Nẵng, và dẫn Pierre Mirand rằng người chỉ huy hạm đội tên là Domkes, ngày 30/7/1644 gặp khoảng 40 thuyền Nguyễn giữa Cù Lao Chàm và Hội An[3]. Còn Lịch sử Việt Nam (Viện Sử học) chỉ ghi chung thủy binh họ Nguyễn từng đẩy lùi một chiến hạm Hà Lan[4].
Những chỗ lệch giữa các nguồn
Các nguồn khớp ở nhân vật chính (thế tử Phúc Tần), kết cục (một tàu Hà Lan bốc cháy, tướng chết) và việc quân Nguyễn thắng. Chúng lệch về năm (7/7/1643 theo tư liệu Hà Lan, 1644 theo sử Nguyễn và Hồ Châu), nơi diễn ra (năm dặm ngoài sông Gianh, cửa Eo, hay vùng biển Đà Nẵng) và số tàu Nguyễn tham chiến. Chú thích của Hoàng Anh Tuấn về trận 7/7/1643 cũng dẫn Đại Nam thực lục ở khoảng trang 55–56, tức đoạn Đoàn Anh Thái trích, nên có vẻ ông coi hai ghi chép là một trận[1][2]. Trong đoạn tôi đọc ông không bàn lệch một năm giữa hai nguồn, nên đây vẫn là chỗ cần đối chiếu thêm.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Đoàn Anh Thái, Thủy quân thời chúa Nguyễn qua góc nhìn của người nước ngoài đương thời, Tạp chí Khoa học – Đại học Huế, tập 126, số 6A, tr. 211–220, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Hồ Châu, Quan hệ thương mại giữa Đàng Trong thời chúa Nguyễn với Bồ Đào Nha và Hà Lan, Tạp chí Khoa học Đại học Huế: Khoa học Xã hội và Nhân văn, tập 129, số 6D, tr. 187–197, 2020
ISBN/DOI: 10.26459/hueunijssh.v129i6D.6038 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (chương I–II), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót