Văn hóa Phùng Nguyên và chuỗi văn hóa tiền Đông Sơn

Tên gọi và những phát hiện đầu tiên

Văn hóa Phùng Nguyên được gọi theo di chỉ đầu tiên, phát hiện năm 1959 ở làng Phùng Nguyên, xã Kinh Kệ, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Theo bài của Nguyễn Danh Hạnh đăng lại trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đến nay đã có khoảng 55 di tích Phùng Nguyên được phát hiện, rải ở Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hà Nội và Hải Phòng^[2]. Các nhà khảo cổ xếp văn hóa này vào sơ kỳ thời đại đồng thau, vì trong một số di tích có xỉ đồng, dấu vết của nghề luyện kim^[1][2]. Văn hóa Phùng Nguyên cùng văn hóa Đồng Đậu và Gò Mun tạo thành chuỗi "tiền Đông Sơn", dẫn tới văn hóa Đông Sơn^[1][2].

Phùng Nguyên: đá, gốm và dấu vết nghề đồng

Đồ đá của văn hóa Phùng Nguyên được chế tác rất tinh xảo bằng các phương pháp cưa, khoan, mài, tiện, từ đá bazan và các loại đá có màu đẹp như nephrit; phổ biến là rìu, bôn, đục, mũi tên, mũi giáo, cùng vòng tay, khuyên tai, hạt chuỗi^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhấn mạnh trang sức bằng đá ngọc là loại hiện vật thường gặp^[1]. Đồ gốm phần lớn làm trên bàn xoay, thành mỏng đều, hoa văn phong phú; ngoài nồi, vò, bình, bát còn có dọi xe sợi và bi gốm. Tượng bò, gà bằng đất nung được tác giả Nguyễn Danh Hạnh coi là những tác phẩm tạo hình sớm nhất đã tìm thấy ở Việt Nam^[2]. Tiến sĩ Bùi Thị Thu Phương, dựa trên các đợt khai quật ở di chỉ Xóm Rền (Phú Thọ), chia bình gốm Phùng Nguyên thành năm kiểu dáng; hoa văn chủ yếu là khắc vạch hình chữ S và các tam giác đối chiều, bố cục theo từng băng ngang^[3]. Bảo tàng còn trưng bày một tượng người đàn ông bằng đá ngọc, tìm thấy ở di chỉ Văn Điển (Thanh Trì, Hà Nội)^[1].

Đồng Đậu và Gò Mun: kim loại dần chiếm ưu thế

Văn hóa Đồng Đậu, đặt tên theo di chỉ ở Yên Lạc (Vĩnh Phúc cũ), được xem là sự tiếp nối của Phùng Nguyên; gốm có hoa văn khuôn nhạc, sóng nước, và đồ đồng thau chiếm khoảng một phần năm số công cụ, vũ khí, thậm chí đã tìm thấy khuôn đúc^[1][2]. Văn hóa Gò Mun, đặt theo di chỉ ở xã Tứ Xã (Phú Thọ), hình thành trên nền Đồng Đậu: đồ đá giảm cả số lượng lẫn kỹ thuật, còn công cụ và vũ khí bằng đồng chiếm tới khoảng một nửa; gốm có hoa văn hình học và bắt đầu xuất hiện hình chim, cá^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho rằng nhờ đồ đồng phát triển, cư dân Gò Mun từng bước làm chủ vùng châu thổ sông Hồng, tạo nền tảng cho văn hóa Đông Sơn^[1].

Niên đại: các nguồn chưa thống nhất

Trang trưng bày của Bảo tàng Lịch sử quốc gia gộp ba văn hóa vào khoảng 4.000–2.500 năm cách ngày nay^[1]. Theo bài của Nguyễn Danh Hạnh, Phùng Nguyên cách nay khoảng 4.000–3.500 năm, Đồng Đậu 3.500–3.000 năm, Gò Mun 3.000–2.500 năm, rồi tới Đông Sơn khoảng 2.500–1.800 năm^[2]. Một tin về đợt khai quật năm 2016 tại di tích Phùng Nguyên (Bảo tàng Hùng Vương phối hợp thực hiện, diện tích 50 m²) lại ghi di tích có niên đại khoảng 3.000 năm^[4]. Vì vậy các con số nêu trên chỉ nên hiểu là khoảng ước lượng. Các nguồn cũng ghi năm phát hiện Đồng Đậu khác nhau: 1962 theo trang trưng bày của bảo tàng^[1], 1964 theo bài của Nguyễn Danh Hạnh^[2].

Phùng Nguyên ngày nay

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Phùng Nguyên của tỉnh Phú Thọ được hợp nhất từ ba xã Tứ Xã, Sơn Vi và Phùng Nguyên. Báo Phú Thọ mô tả đây là nơi hiếm hoi hội tụ ba nền văn hóa khảo cổ Sơn Vi – Phùng Nguyên – Gò Mun, và nhấn mạnh xã có 44 di tích lịch sử – văn hóa, trong đó 12 di tích cấp quốc gia^[5]. Cách gọi "cái nôi của văn minh Việt cổ, gắn với thời kỳ tiền Hùng Vương" là nhận định của tờ báo địa phương; còn việc nối các văn hóa khảo cổ này với truyền thuyết Hùng Vương là một cách diễn giải, các nguồn không bàn kỹ.