Lê Quý Đôn (1726–1784)

Xuất thân và đường khoa cử

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Cổng thông tin tỉnh Hà Tĩnh, Lê Quý Đôn tên lúc nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh ngày 2/8/1726 ở làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, trong một gia đình khoa bảng^[1][4]. Cha ông là tiến sĩ Lê Phú Thứ (sau đổi Lê Trọng Thứ), làm đến Hình bộ Thượng thư^[1]. Nơi sinh được ghi theo đơn vị hành chính khác nhau: bài năm 2016 của Bảo tàng ghi huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình, còn các bài năm 2025–2026 ghi xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên^[1][2][3][4]. Ông nổi tiếng là thần đồng; đỗ Giải nguyên khoa thi Hương rồi đỗ Hội nguyên và Bảng nhãn kỳ thi Đình dưới triều Lê Hiển Tông^[1][4]. Các nguồn lệch nhau về tuổi: Bảo tàng (2016) ghi Giải nguyên năm 17 tuổi và đỗ Hội nguyên, Bảng nhãn năm 27 tuổi^[1], còn Cổng thông tin Hà Tĩnh ghi Giải nguyên năm 1743 lúc 18 tuổi và đỗ Hội nguyên, Bảng nhãn năm 1752 lúc 26 tuổi; cổng này cũng cho biết ông đổi tên thành Lê Quý Đôn sau năm 1743 để không trùng tên Nguyễn Danh Phương^[4]. Bảo tàng (2025) giải thích ông chỉ đỗ Bảng nhãn vì khoa thi đó không lấy Trạng nguyên^[2].

Làm quan thời Lê – Trịnh

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, sau khi đỗ đạt ông làm Thị thư ở Viện Hàn lâm rồi Toản tu Quốc sử quán (1754), đi sứ nhà Thanh (1760–1762), và năm 1767 được triệu về triều làm Thị thư kiêm Tư nghiệp Quốc Tử Giám^[1]. Bài năm 2025 của Bảo tàng liệt kê thêm các chức vụ: Hiệp trấn tham tán quân cơ trấn phủ Thuận Hóa (1776), Hiệp trấn Nghệ An (1783) và Công bộ thượng thư (1784)^[2]. Bài năm 2016 kể trong chuyến đi sứ, khi quan lại nhà Thanh gọi đoàn sứ Đại Việt là "di quan", ông lên tiếng phản đối, từ đó họ gọi là "An Nam cống sứ"^[1]. Đây là chi tiết do một nguồn thuật lại, chưa đối chiếu với tài liệu khác.

Trước tác

Bảo tàng Lịch sử quốc gia mô tả Vân đài loại ngữ là một loại "bách khoa thư" tập hợp tri thức về triết học, khoa học, văn học, sắp xếp theo các mục như vũ trụ, địa lý, điển lệ, văn nghệ, ngôn ngữ, sản vật; bài ghi ông làm xong lúc 30 tuổi^[1]. Đại Việt thông sử chép lịch sử triều Lê từ Lê Thái Tổ đến Cung Hoàng (hơn 100 năm), có nhiều tài liệu mà các bộ sử khác không có; Kiến văn tiểu lục là tập bút ký về lịch sử, văn hóa Việt Nam từ đời Trần đến đời Lê; Phủ biên tạp lục được viết khi ông làm Hiệp trấn Thuận Hóa, ghi chép về xã hội Đàng Trong từ thế kỷ XVIII trở về trước^[1]. Công trình biên soạn lớn nhất theo bài này là Toàn Việt thi lục, 6 quyển, tuyển 897 bài thơ của 73 tác giả từ thời Lý đến đầu thế kỷ XVI, hoàn thành năm 1768^[1]. Cổng thông tin Hà Tĩnh còn kể các bộ như Quần thư khảo biện, Bắc sứ thông lục^[4]. Cổng thông tin Hà Tĩnh nhấn mạnh các tác phẩm của ông là nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu lịch sử, địa lý, văn hóa, kinh tế và xã hội Việt Nam^[4].

Những năm cuối đời

Theo bài năm 2016 của Bảo tàng, ông ốm nặng sau khi làm Hiệp trấn Nghệ An (1783), lui về quê và mất ngày 1/5/1784 tại làng Nguyên Xá, huyện Duy Tiên (nay thuộc Hà Nam), thi hài đưa về mai táng ở quê nhà; chúa Trịnh Khải tâu xin vua Lê Hiển Tông cho bãi triều ba ngày để tỏ lòng thương tiếc^[1]. Bài năm 2025 của cùng Bảo tàng lại ghi ông mất ngày 11/6/1784^[2]; hai ngày này khác nhau và bài không kết luận. Cổng thông tin Hà Tĩnh viết "cuộc đời gần sáu thập kỷ" của ông^[4].

Tôn vinh nhân kỷ niệm 300 năm ngày sinh

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia và VietnamPlus, ngày 31/10/2025, tại kỳ họp lần thứ 43, Đại hội đồng UNESCO thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn^[2][3]. VietnamPlus cho biết lễ kỷ niệm cấp quốc gia diễn ra ngày 31/7/2026 tại Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (xã Lê Quý Đôn, Hưng Yên), có lễ trao bằng ghi danh của Văn phòng UNESCO tại Hà Nội^[3].