Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiHưng YênThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – Nguyễn

Công ty Đông Ấn Anh ở Đàng Ngoài (1672–1697): thương điếm ở Phố Hiến và Kẻ Chợ

Công ty Đông Ấn Anh lập thương điếm ở Đàng Ngoài từ 1672 để buôn tơ và tìm đường sang Nhật, Trung Quốc, rồi đóng cửa ngày 24/11/1697. Bài kể quá trình mở, cách làm ăn dưới phủ chúa Trịnh và các giải thích khác nhau về lý do đóng cửa.

Báo sai sót

Có nguồn · 3

Bản đồ tô màu các vương quốc Xiêm, Tunquin, Pegu, Ava, Aracan, Cambodge; Tunquin ở phía đông bắc giáp Trung Hoa và vịnh Tunquin; khung tên trang trí ở góc dưới bên trái.
Bản đồ Đông Nam Á lục địa của Jacques-Nicolas Bellin (thế kỷ XVIII), có ghi Tunquin (Đàng Ngoài) và địa danh Cacho (Kẻ Chợ). Bản đồ ra đời sau thời thương điếm Anh (1672–1697), chỉ minh họa vị trí.Jacques-Nicolas Bellin, Carte des royaumes de Siam, de Tunquin, Pegu, Ava, Aracan &c. (thế kỷ XVIII), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Vì sao người Anh tìm đến Đàng Ngoài

Theo Trần Ngọc Dũng, năm 1672 Công ty Đông Ấn Anh (EIC) lập thương điếm ở cả Đài Loan và Đàng Ngoài. Thương điếm Đài Loan chỉ tồn tại 11 năm, còn thương điếm Đàng Ngoài hoạt động 25 năm (1672–1697). Cả hai được coi là điểm trung gian để buôn bán gián tiếp với Trung Quốc đại lục và Nhật Bản, vì hai thị trường này khi ấy hạn chế người nước ngoài[1].

Kế hoạch hình thành từ khoảng 1658. Quarles Browne, người từng đứng đầu thương điếm Campuchia, nhiều lần đề nghị dùng Đàng Ngoài để mua tơ đổi bạc Nhật. Năm 1671, Samuel Baron, con của một thương nhân Hà Lan và một phụ nữ Đàng Ngoài, gặp đại sứ Anh ở Paris. Ông được thuê làm cố vấn với lương 120 bảng mỗi năm. Cuối năm ấy EIC chọn Đàng Ngoài và Đài Loan thay cho Campuchia đang khủng hoảng chính trị, và cho ba tàu đi Nhật, Đài Loan, Đàng Ngoài[1]. Mục tiêu trước mắt là lấy lụa, gồm cả hàng Trung Quốc gom được tại đây, để đổi bạc Nhật[1].

Năm 1672: những tháng bị quản thúc

Theo Nhật ký thương điếm mà nhóm Trần Thị Xuân và Trần Ngọc Dũng khảo cứu, tàu Zante Frigate cập bến vào ngày 25/6/1672. Hôm sau người Anh gửi thư bằng tiếng Bồ Đào Nha cho quan giám thương, kèm thư gửi chúa viết bằng tiếng Anh[3]. Theo bài đăng ở Rangsit, London chỉ cử 5 nhân viên và không gửi tiền, nên thương điếm phải vay 10.000 đô la Tây Ban Nha ở Bantam; thương điếm Hà Lan cùng năm có khoảng 50 người[2].

Chúa Trịnh khi ấy đang đánh Đàng Trong, đến tháng 3/1673 mới về. Hơn nửa năm chờ giấy phép, người Anh bị quan lại ở Phố Hiến quản thúc nghiêm ngặt, có lính canh quanh nhà. Khoảng tháng 7/1672 họ được ở tạm nhà một thương nhân Hoa ở Phố Hiến; tháng 12 chuyển sang căn nhà do một người tên Antonio D'Abada xây (nguồn không nói rõ nhà ở đâu). Dù đã có giấy phép buôn bán, họ không thể tự do ra đường, vì theo lệnh chúa người nước ngoài chỉ được đi lại khi có thông ngôn, quan giám thương hoặc thư ký đi kèm[3]. Tháng 10/1673, một nhân viên Anh tự ý đến nhà trấn thủ Phố Hiến, bị bắt và đánh để răn[3].

Cách làm ăn ở Kẻ Chợ

William Gyfford, trưởng thương điếm đầu tiên, gửi London bản báo cáo dài khoảng 30 trang. Ông đề nghị mở đường bộ sang Trung Quốc và nối Đàng Ngoài với Macao, Manila để lấy bạc Mexico. Kế hoạch Manila thất bại sau chuyến đi năm 1673 của Nicholate Waite[1][2]. London dần coi Đàng Ngoài là chợ mua lụa cho châu Âu: năm 1674 đặt thử 30–40 kiện tơ trắng, 4.000 tấm pelang, 1.500 tấm damask (lụa dệt hoa) và 2.000 ounce xạ hương. Từ 1676 tới 1678 Công ty gửi tiền và hàng sang, đồng thời xây một kho ở Thăng Long[1]. Theo bài Rangsit, năm 1676 tàu Flying Eagle chở khoảng 19.775 real, năm 1677 con số là 43.977 real kèm 5.000 real để dựng thương điếm[2].

Chất lượng hàng là vấn đề lớn. Năm 1679 một khách hàng ở London trả lại nhiều tấm lụa Đàng Ngoài vì kém. Nghề tơ khi ấy chỉ là việc phụ của nông dân, lại gặp lũ, hạn và đói liên tiếp 1679–1683. Tàu Anh thường đến muộn, tháng 7–8, khi mùa mua gần hết nên phải mua loại tơ "mùa đông"[2]. Thương nhân còn phải khai hàng, dâng quà cho chúa và thế tử; hàng còn lại bị quan giám thương chọn trước rồi trả theo giá do họ định[3]. Gyfford từng đề nghị London dâng lễ như Hà Lan để được đối xử tương tự[2].

Về quy mô, từ 1672 đến 1697 người Anh chỉ gửi 21 tàu, nhiều nhất trong khoảng 1676–1688. Cùng thời gian có 35 tàu Hà Lan và 36 thuyền buôn Hoa; số bạc thuyền Hoa mang đến từ 1671 đến 1685 gần gấp đôi mức đầu tư cao nhất của EIC[2]. Trong 25 năm, thương điếm thuê ít nhất năm thông ngôn người Việt; triều đình không có cơ sở đào tạo thông ngôn, và người Anh khó từ chối những người do phủ chúa chỉ định[3].

Suy giảm và đóng cửa

Năm 1684 nhà Thanh mở các cảng ven biển cho người nước ngoài, nên EIC có thể buôn trực tiếp ở Hạ Môn và Quảng Châu. Đầu tư vào Đàng Ngoài giảm, tàu từ London sang bị gián đoạn 1683–1688 và dừng hẳn trong Chiến tranh Chín năm (1688–1697). Chuyến Pearl Frigate năm 1693 chỉ nhằm khảo sát; tàu Mary Bowyer năm 1697 đến để đóng thương điếm, thu nốt nợ và hàng còn lại[1]. Nhật ký ghi thương điếm đóng cửa ngày 24/11/1697. Khi người Anh rời đi, nhà ở Kẻ Chợ được giao cho hai thông ngôn Domingo Hien Tho và Chubu sử dụng, với điều kiện sửa ngôi nhà giữa phòng khi Công ty quay lại[3].

Những điểm còn khác nhau giữa các nghiên cứu

Trần Ngọc Dũng cho rằng việc Trung Quốc mở cửa năm 1684 làm vai trò trung gian của Đàng Ngoài không còn cần thiết. Ông ghi chú các học giả trước đồng ý với ý này nhưng mỗi người đánh giá khác nhau mức ảnh hưởng của Trung Quốc tới quyết định đóng cửa[1]. Bài viết năm 2021 của hai tác giả Rangsit nhấn mạnh hơn vào chính sách khắt khe với người nước ngoài ở Đàng Ngoài, độc quyền của phủ chúa, chất lượng tơ, thiên tai và các cuộc chiến ở châu Âu[2]. Nhật ký thương điếm còn thiếu các giai đoạn 1680–1681 và 1683–1693[2]. Số liệu vốn cũng lệch: bài năm 2024 của Trần Ngọc Dũng ghi số tiền gửi sang là 19.775 bảng năm 1676, 35.000 đô la năm 1677 và 40.000 bảng năm 1678, khác với các con số trong bài Rangsit[1][2]. Vì vậy, các con số ở trên chỉ là ước lượng của từng tác giả.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Ngoc Dung Tran, The Role of Tonkin and Taiwan in the English East India Company's East Asian Commercial Strategy in the Late Seventeenth Century: A Comparative Perspective, Asian and African Studies (Viện Hàn lâm Khoa học Slovakia), tập 33, số 1, tr. 97–116, 2024

    ISBN/DOI: 10.31577/aassav.2024.33.1.04 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  2. [2]

    Ngoc Dung Tran, Thi Hong Hoa Nguyen, Northern Vietnam's Overseas Trade in the Seventeenth Century by Investigating the British Primary Materials, Rangsit Journal of Social Sciences and Humanities, tập 8, số 1, tr. 1–12 (bản đăng lại trên Journal of Contemporary Social Sciences and Humanities, Thaijo), 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9

  3. [3]

    Trần Thị Xuân, Trần Ngọc Dũng, Khái lược về thông ngôn của thương điếm Anh tại Đàng Ngoài (1672–1697), Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (Viện Sử học), số 2 (586), 2025

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót