Dân tộc Khmer

Tên gọi và nguồn gốc

Người Khmer tự gọi mình là Khmer; trong các tài liệu còn gặp các cách gọi Khơ-me, Khmer Krôm^[1]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, trước thế kỷ XII người Khmer và văn hóa của họ giữ vai trò chủ thể ở vùng đồng bằng sông Cửu Long^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu một mốc khác: văn hóa Khmer ở đây được xem là kế thừa di sản Óc Eo (thế kỷ II - VII) và là nền văn hóa chủ đạo của vùng cho đến trước thế kỷ XVII^[2]. Quá trình cộng cư với người Việt, người Hoa và người Chăm đã góp phần hình thành vùng văn hóa Nam Bộ giàu bản sắc^[2].

Địa bàn cư trú

Người Khmer tập trung ở miền Tây Nam Bộ, sinh sống trên ba vùng môi sinh: đồng bằng nội địa, vùng đất phèn mặn ven biển và vùng đồi núi phía tây nam giáp biên giới Campuchia^[1]. Đơn vị cư trú truyền thống là phum, sóc, nền tảng của xã hội Khmer cổ truyền^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Khmer thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer^[1], cụ thể là nhóm Môn - Khơ-me miền Nam theo cách phân loại của Bảo tàng Dân tộc học^[2]. Chùa là nơi gìn giữ và truyền dạy chữ Khmer: theo truyền thống, con trai được gia đình gửi vào chùa tu học ba đến năm năm, học kinh Phật và chữ Khmer ở trường chùa^[1]. Ngày nay, nhiều chùa ở Nam Bộ vẫn mở lớp dạy chữ Khmer vào dịp hè do các nhà sư và giáo viên tình nguyện đảm nhiệm, lồng ghép cả lễ nghĩa, truyện dân gian và phong tục; một số lớp đang vắng dần học viên do nhịp sống mưu sinh^[5].

Kinh tế truyền thống

Người Khmer là cư dân trồng lúa nước, dùng cày và có nhiều nông cụ thích ứng với điều kiện Nam Bộ như cái phảng phát cỏ ở đất phèn mặn, cây nọc cấy chọc lỗ ở ruộng cứng, vòn gặt cắt lúa. Họ trồng hơn một trăm năm mươi giống lúa tẻ và nếp. Các nghề phụ gồm đánh cá, dệt vải, dệt chiếu, đan lát, làm đường thốt nốt và làm gốm. Gốm Khmer làm bằng kỹ thuật dập, chưa dùng bàn xoay, nung ở nhiệt độ thấp không có lò cố định; sản phẩm tiêu biểu là bếp cà ràng và nồi cà om^[1]. Vải tơ tằm dệt theo kỹ thuật ikat là sản phẩm nổi tiếng của phụ nữ Khmer^[2]. Về ẩm thực, người Khmer làm nhiều loại mắm, nổi tiếng nhất là mắm bò hóc, và ưa vị chua, cay^[1].

Nhà ở

Trước đây người Khmer ở nhà sàn; ngày nay phần lớn sống trong nhà đất^[1]. Chùa là công trình trung tâm của phum, sóc, và kiến trúc chùa tháp được xem là di sản đặc sắc nhất của văn hóa Khmer^[1].

Trang phục

Trước đây cả nam và nữ thường mặc xà rông bằng lụa tơ tằm tự dệt; người lớn tuổi nay thường mặc bộ bà ba đen, đầu quấn hoặc vắt khăn rằn. Trong lễ cưới, chú rể mặc áo đỏ cổ đứng, vai quàng khăn trắng dài và đeo dao cưới tượng trưng cho việc che chở cô dâu; cô dâu mặc váy màu tím hoặc hồng cùng áo dài đỏ và đội mũ cưới truyền thống^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Gia đình hạt nhân một vợ một chồng là đơn vị kinh tế độc lập, nhưng ở một số nơi ba, bốn thế hệ sống chung. Hệ thống thân tộc ngày càng theo phụ hệ nhưng vẫn còn nhiều dấu vết mẫu hệ^[1][2]. Họ của người Khmer gồm họ do triều Nguyễn đặt (như Thạch, Sơn, Kim, Danh, Kiên), họ tiếp thu từ người Việt, người Hoa và các họ thuần Khmer^[1]. Hôn nhân thường do cha mẹ sắp đặt nhưng có sự đồng thuận của con cái, qua ba bước làm mối, dạm hỏi và lễ cưới tổ chức bên nhà gái; sau cưới, chàng rể ở nhà vợ một thời gian^[1]. Người mất theo tục hỏa thiêu, tro cốt đặt trong tháp xây cạnh chính điện chùa^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Văn hóa Khmer là sự kết hợp của Phật giáo Theravada (Nam tông) - yếu tố nổi bật nhất - cùng dấu vết Bà la môn giáo và tín ngưỡng dân gian^[2]. Trong chùa, ngoài tượng Phật Thích Ca ở chính điện còn có hệ thống linh thần, linh thú, dấu vết của Bà la môn giáo và tín ngưỡng dân gian. Bên cạnh đó là các nghi lễ nông nghiệp như cúng thần ruộng, gọi hồn lúa, lễ thần Mặt Trăng^[1].

Chôl Chnăm Thmây, tết cổ truyền lớn nhất, diễn ra ba ngày vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, đánh dấu hết mùa khô, bước sang mùa mưa và vụ canh tác mới. Ngày đầu, phật tử mang hương, đèn, hoa quả đến chùa đón năm mới và rước Maha Sangkran; ngày thứ hai dâng cơm cho sư sãi và đắp núi cát (một số chùa ở đồng bằng nay đắp núi lúa); ngày thứ ba tắm tượng Phật, tượng trưng cho việc gột bỏ điều không may của năm cũ^[3].

Lễ Ok Om Bok (cúng trăng) tổ chức vào đêm rằm tháng 10 âm lịch, khi mùa vụ kết thúc, để tạ ơn thần Mặt Trăng; lễ vật không thể thiếu là cốm dẹp, và người lớn tuổi đút cốm dẹp cho trẻ nhỏ để chúc các em thành đạt. Phần hội có đua ghe Ngo, thể hiện lòng biết ơn và tiễn thần Nước sau một năm được mùa, cùng thả đèn nước và văn nghệ ở các chùa, phum, sóc. Lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015^[4]. Ghe Ngo dài khoảng 30 m, đóng bằng gỗ sao, có 30 - 40 tay chèo; ngày thường ghe được cất ở chùa và được coi là vật thiêng^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Kho tàng văn học dân gian Khmer phong phú với thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn và truyện cười. Truyện Phật, truyện cổ và nghi lễ được chép trên lá buông^[2]. Sân khấu truyền thống có dù kê và dì kê, cùng múa rôbăm; âm nhạc mang cả nguồn gốc Ấn Độ lẫn Đông Nam Á^[1][2].