Chợ tình Khâu Vai (Mèo Vạc, Hà Giang cũ)

Giới thiệu

Chợ tình Khâu Vai, còn gọi là chợ Phong Lưu Khâu Vai, là phiên chợ chỉ họp một lần mỗi năm, vào ngày 27 tháng 3 âm lịch, ở xã Khâu Vai, huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang)^[1][4]. Theo các báo, chợ đã có hơn một thế kỷ lịch sử và nổi bật ở không khí gặp gỡ, giao duyên hơn là việc mua bán^[1][4]. Năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa "Tập quán xã hội và tín ngưỡng Chợ Phong Lưu Khâu Vai" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1952/QĐ-BVHTTDL^[1][3].

Truyền thuyết về đôi tình nhân

Theo truyền thuyết được báo chí kể lại, chàng Ba là người Nùng nghèo, nàng Út là con gái tộc trưởng người Giáy. Hai người yêu nhau nhưng bị gia đình hai bên phản đối vì khác dân tộc và khác hoàn cảnh^[5]. Họ trốn lên hang núi Khâu Vai sinh sống, song mâu thuẫn giữa hai dòng họ buộc họ phải chia tay và hẹn mỗi năm gặp lại vào đúng ngày chia tay, tức 27 tháng 3 âm lịch^[5]. Sau khi hai người qua đời, dân bản dựng miếu Ông và miếu Bà ở nơi họ mất; miếu được coi là linh thiêng với chuyện tình duyên đôi lứa^[5]. Một bài của Báo Nhân Dân cho biết từ năm 1919 phiên chợ được tổ chức theo ngày hẹn ấy^[4]. Một bài của Báo Văn hóa chỉ nhắc đến mối tình giữa "chàng Ba" và "nàng Út" mà không kể chi tiết^[2], nên các chi tiết trên là lời kể dân gian, không phải sử liệu đã kiểm chứng.

Thời gian, địa điểm và những người đến chợ

Chợ họp tại bản Khâu Vai, thuộc vùng Cao nguyên đá Đồng Văn, vào ngày 27 tháng 3 âm lịch hằng năm^[3]. Theo Báo Nhân Dân, trước năm 1991 người đến chợ còn ít, chủ yếu là những người có duyên nợ dang dở, đến để gặp lại người xưa và tâm sự về cuộc sống. Từ năm 1992 chợ đông hơn, có cả người từ Cao Bằng, Bắc Kạn và Tuyên Quang, và sau năm 2000, khi Hà Giang trở thành điểm đến du lịch, chợ thu hút thêm nhiều du khách^[4].

Cộng đồng tham gia chủ yếu là người Nùng, Giáy, Tày và Mông^[4]; trong lễ hội ngày nay còn có nghệ nhân người Lô Lô trình diễn^[2][3]. Người đi chợ thường đến từ chiều 26 tháng 3, ngủ nhờ nhà người quen, ăn uống, trò chuyện, tham gia trò chơi dân gian và cưỡi ngựa; đêm xuống, tiếng hát giao duyên và tiếng khèn vang lên khắp bản^[5].

Nghi lễ và sinh hoạt trong ngày chợ

Phần lễ gồm dâng hương ở miếu Ông, miếu Bà, lễ cầu duyên và lễ cầu an^[1][3]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, đồ lễ của các gia tộc thường gắn với con số 27, như lợn, gà, xôi; buổi lễ kéo dài cả buổi chiều rồi cả xóm cùng ăn uống, trò chuyện dưới sân miếu Ông^[5]. Ngoài ngày chợ, người dân quanh vùng còn dâng cỗ ở miếu vào mùng 2 Tết Nguyên đán, mùng 2 tháng 2 và mùng 2 tháng 8 âm lịch để cúng tổ tiên và cầu may^[5].

Sinh hoạt văn nghệ rất đa dạng. Người Giáy và Nùng hát Cọi, người Tày hát Sli và Lượn để giao duyên, người Mông thổi khèn^[4]. Trong chương trình lễ hội, người Lô Lô trình diễn múa trống đồng, múa kéo nhị, múa nhảy lửa và điệu nhảy trên cây, còn người Giáy ở xã Nậm Ban múa nón, múa khăn, múa kiếm^[3].

Luật tục và giá trị văn hóa

Báo Pháp luật Việt Nam nhấn mạnh rằng các cuộc gặp gỡ ở chợ chỉ diễn ra trong ngày chợ; mọi hành vi vượt quá giới hạn đó bị xem là vi phạm luật tục và pháp luật. Nhiều người đã lập gia đình vẫn đến chợ để gặp lại người cũ, hỏi thăm và chia sẻ, còn ngày nay chợ cũng là không gian hẹn hò của nhiều người trẻ^[5]. Báo Văn hóa mô tả chợ là phiên chợ truyền thống của đồng bào vùng cao, ca ngợi tình yêu lứa đôi trong sáng, thủy chung, đồng thời là nơi giao lưu và trình diễn văn hóa dân gian^[3].

Lễ hội chợ Phong Lưu hiện nay

Cùng với phiên chợ truyền thống, địa phương tổ chức Lễ hội Chợ Phong Lưu Khâu Vai gồm hội thi người đẹp Cao nguyên đá và các trò chơi dân gian như leo cột chinh phục tình yêu, ném pao, tung còn giao duyên, bắn nỏ, bịt mắt bắt vịt, thi đua lợn đen Lũng Pù, địu nước và giã bánh dày^[3].

Năm 2022, sau hai năm gián đoạn vì đại dịch COVID-19, lễ hội được tổ chức trở lại ở quy mô cấp tỉnh từ 25 đến 27 tháng 4 (25 đến 27 tháng 3 âm lịch) với chủ đề "Phiên chợ tình ca"; tối 26 tháng 4 tỉnh Hà Giang khai mạc lễ hội và đón bằng công nhận di sản^[1][2]. Cùng đợt, Lễ cầu an của người Giáy ở Mèo Vạc cũng được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2]. Năm 2024, lễ hội diễn ra từ ngày 4 đến 5 tháng 5 (26 và 27 tháng 3 âm lịch) với chủ đề "Ấn tượng Khâu Vai", gắn với việc quảng bá Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn^[3].