Lễ hội chùa Bà Thiên Hậu (Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh)

Giới thiệu

Miếu Bà Thiên Hậu, quen gọi là chùa Bà Bình Dương, ở phường Thủ Dầu Một (thuộc tỉnh Bình Dương trước đây, nay là Thành phố Hồ Chí Minh), thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Theo truyền thuyết được một bài báo thuật lại, Thiên Hậu là con gái một ngư phủ ở Phúc Kiến thời Tống, được tin là nhiều lần cứu ngư dân thoát nạn trên biển nên người ta cầu Bà cho sóng yên biển lặng^[7]. Các nguồn mô tả tuổi ngôi chùa không giống nhau: Thông tấn xã Việt Nam (2026) ghi chùa hơn 100 năm tuổi, do bốn bang người Hoa ở Bình Dương là Triều Châu, Phúc Kiến, Quảng Đông và Hẹ lập nên^[2]; Báo Pháp luật Việt Nam (2020) ghi chùa được dựng từ giữa thế kỷ XIX theo kiểu chùa Hoa, nằm bên rạch Hương Chủ Hiếu^[5]. Lễ hội rằm tháng Giêng ở đây được báo chí gọi là một trong những lễ hội lớn nhất của tỉnh Bình Dương cũ, và là lễ hội văn hóa – tâm linh lớn nhất Thành phố Hồ Chí Minh theo cách gọi của Thông tấn xã Việt Nam^[2][5]. Các nguồn đã đọc không nêu lễ hội này thuộc Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Ngày vía Bà và chuyện đổi ngày

Theo nghiên cứu của Trần Hồng Liên (Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, 2015), ở Nam Bộ ngày vía Thiên Hậu thường là 23 tháng Ba âm lịch. Riêng Thiên Hậu cung (chùa Bà) Thủ Dầu Một có lễ vía vào rằm tháng Giêng; tác giả ghi thêm rằng đến năm 2011 đã có thay đổi, lấy ngày 26 tháng Giêng làm lễ vía Bà, và cho đây là nét đặc thù của tỉnh Bình Dương, vì cả tám miếu thờ Thiên Hậu trong tỉnh đều khác như vậy^[1]. Trong khi đó, báo chí từ 2020 đến 2026 vẫn mô tả cúng vía từ nửa đêm 14 rạng sáng 15 tháng Giêng và rước kiệu vào ngày 15^[2][3][5][6]. Các nguồn không giải thích chỗ chênh này.

Diễn biến lễ hội

Khách hành hương đến lễ từ mùng 1 Tết đến rằm tháng Giêng; theo Báo Pháp luật Việt Nam (2020), dịp Tết mỗi ngày có khoảng 10.000 lượt khách, và cao điểm là ngày rước kiệu^[5]. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2026) ghi lượng người tăng từ 13 tháng Giêng, đông nhất vào 14 và 15 tháng Giêng^[3]. Đêm 14 rạng 15 có lễ cúng vía Bà, cùng tục "Thỉnh Lộc Bà" với nhang lớn và đèn lồng; các nghi thức khác gồm lễ thay áo cho Bà và đấu giá đèn lồng, số tiền thu được dùng cho từ thiện, học bổng, tu bổ miếu và chi phí lễ hội^[5][6]. Một bài hồi ức đăng trên Báo Sài Gòn Giải Phóng (2024) cho biết lễ hội ban đầu phục vụ tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa, về sau người địa phương và các vùng lân cận cùng tham gia^[7].

Lễ rước kiệu (cộ) Bà

Chiều 15 tháng Giêng, kiệu (cộ) Bà được rước quanh trung tâm Thủ Dầu Một rồi về lại miếu. Theo Báo Pháp luật Việt Nam (2020), đoàn rước có biển "Thiên Hậu xuất du", lân Hẩu của người Phúc Kiến, xe hoa, binh khí và cộ Bà do tám người khiêng, có lân Quảng Đông hộ tống; có năm còn thêm nhóm Bát Tiên^[5]. Năm 2025, khu vực quanh ngã sáu Thủ Dầu Một tạm cấm xe trong buổi rước chiều 12/2 và hàng nghìn người đứng xem^[4]. Năm 2026, rước kiệu diễn ra ngày 3/3 (15 tháng Giêng năm Bính Ngọ), từ 15 đến 19 giờ, với hàng chục đoàn lân sư rồng, xe hoa, gánh cờ hoa và các hình tượng tiên đồng ngọc nữ; lộ trình và giờ rước được điều chỉnh để bảo đảm an toàn^[2][3]. Người dân hai bên đường làm lễ cầu phúc, cầu lộc trước nhà khi đoàn rước đi qua^[6].

"Lễ hội miễn phí"

Lễ hội nổi tiếng với tên gọi dân gian "lễ hội miễn phí". Năm 2025, dọc đường Yersin (phường Phú Cường) có hàng chục quầy phát nước, bánh mì, khăn lạnh và đồ ăn chay; nhóm hơn 250 tài xế xe ôm chở khách miễn phí từ ngày 9/2; báo ghi nhận hơn 100.000 lượt khách trong những ngày đầu và dự báo còn tăng mạnh vào ngày cao điểm^[4]. Năm 2026 có dự báo hơn 100.000 lượt người, 34 lều phát nước và khăn lạnh, hàng nghìn suất cơm chay, bốn đội xe ôm miễn phí đưa đón người già và trẻ em, các điểm giữ xe miễn phí vào 14 và 15 tháng Giêng^[3][2]. Báo Sài Gòn Giải Phóng cho biết cách gọi "miễn phí" là do người dân và mạng xã hội quen dùng, không nêu nguồn gốc^[3].

Ban trị sự miếu điều hành các hoạt động trong miếu, chính quyền địa phương lo an ninh, giao thông, còn đoàn thanh niên và hội phụ nữ tham gia tình nguyện^[4]. Mùa lễ hội 2026 là lần đầu sau khi Bình Dương sáp nhập vào Thành phố Hồ Chí Minh và chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp; theo lãnh đạo phường, quy mô lễ hội vẫn giữ như các năm trước^[2][3].