Lễ mừng lúa mới của người Ba Na (Gia Lai)

Giới thiệu

Lễ mừng lúa mới (báo chí còn gọi là Tết mừng lúa mới hoặc lễ ăn lúa mới) là lễ cuối mùa gặt của người Ba Na ở Tây Nguyên. Đồng bào tạ ơn Yàng Sri, thần Lúa, và các Yàng khác như thần núi, thần sông đã cho vụ mùa bội thu, đồng thời cầu mong sức khỏe và mùa màng tươi tốt cho năm sau^[2][3]. Bài dựa trên các bản tường thuật về lễ ở huyện K'Bang và làng Mơ Hra-Đáp (xã Tơ Tung), tỉnh Gia Lai; mỗi làng có thể làm khác nhau. Các nguồn đã đọc không nói lễ này của người Ba Na thuộc Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Thần Lúa trong quan niệm của người Ba Na

Theo Nguyễn Thị Quế Loan (Tạp chí Dân tộc học, 2014), thần lúa (yàng xơri) giữ vị trí đặc biệt trong tín ngưỡng của người Ba Na. Hồn lúa (pơngol sri) phải được giữ gìn cẩn thận ở nương rẫy và trong kho lúa thì lương thực mới dồi dào; người phụ nữ lớn tuổi nhất trong nhà tượng trưng cho hồn lúa và được mọi người kính trọng. Người Ba Na có nhiều lễ theo vòng đời cây lúa: lễ khấn trồng trỉa (sơmăh zmul ba), lễ khấn triệu hồn lúa (sơmăh kwai) và lễ ăn lúa mới (samơk)^[1].

Từ quan niệm lúa có hồn mà nảy sinh nhiều kiêng cữ: chỉ tuốt lúa bằng tay, không dùng vật sắc để lúa khỏi đau; khi gặt xong thì căng dây từ rẫy về kho để hồn lúa theo đó về, bắc cầu qua suối và cắm hoa lau ở ngã ba để chỉ đường; sau khi lúa vào kho, chủ nhà lật ngược cầu thang để hồn lúa ở lại^[1].

Thời gian tổ chức

Không có ngày cố định. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Quế Loan về các tộc người nhóm ngôn ngữ Môn – Khơ-me cho biết lễ cơm mới thường bắt đầu khi lúa trên rẫy chín, nhìn chung từ tháng Tám đến tháng Mười âm lịch, tùy thời điểm lúa chín của từng tộc người^[1]. Bản tin của Vietnam Pictorial (2021) viết lễ diễn ra khi lúa đã chín vàng, già làng chọn ngày rồi báo cho dân^[3]; Báo Nhân Dân (2026) mô tả lễ ở Mơ Hra-Đáp diễn ra khi kho lúa đã đầy^[4]. Các bài báo về lễ ở K'Bang và Mơ Hra-Đáp được đăng vào tháng Giêng dương lịch (2021, 2022, 2026) nhưng không nêu ngày tổ chức^[2][3][4]. Vì vậy ngày trong dữ liệu mục này chỉ là ước lượng gần đúng.

Lễ ở cấp gia đình và cấp làng

Theo bản tin của Vietnam Pictorial, lễ có thể do một gia đình tổ chức hoặc cả làng cùng làm ở sân nhà rông. Lễ vật gồm một con heo khoảng 90–100 kg và hai con gà; mỗi gia đình mang theo một con gà, một ghè rượu và cốm mới làm từ lúa nếp non^[3]. Ở quy mô gia đình, theo nghiên cứu về nhóm Môn – Khơ-me, các gia đình rửa sạch dụng cụ sản xuất rồi bày mâm cơm mời những dụng cụ ấy "ăn" bữa tạ ơn; chủ nhà phết rượu cần và huyết gà lên kho lúa, bàn thờ, bếp, vừa phết vừa khấn tạ ơn thần^[1].

Trình tự lễ ở làng

Tại huyện K'Bang, Báo Văn hóa (2022) kể già làng phân công việc: đàn ông trung niên dựng giàn cúng gọi là "chơ đăng", phụ nữ buộc ghè rượu và khiêng nước, một nhóm phụ nữ chuẩn bị chày cối, niêu, nồi đồng và lúa để giã gạo làm cốm. Trong lúc phụ nữ giã cốm, đàn ông chơi nhạc cụ gọi Yàng Sri về với làng. Già làng kiểm tra lễ vật rồi khấn mời các Yàng về cùng ăn uống với dân làng, dâng lúa mới đầu tiên và gan gà, cầu sức khỏe và mùa màng tươi tốt. Sau đó các thiếu nữ khoe trang phục thổ cẩm, thanh niên nam nữ múa xoang^[2]. Bản tin Vietnam Pictorial thêm chi tiết: đàn ông giết gà và quệt máu lên giàn cúng bằng tre, rồi cầm que tre dính máu gà vào rừng và mang về, việc mà bài viết giải thích là để dẫn hồn lúa về nhà; thanh niên hò reo, đánh trống chiêng và nhảy múa quanh giàn cúng; cuối lễ dân làng đến từng nhà chúc mừng, ăn cốm, uống rượu^[3].

Ở làng Mơ Hra-Đáp, theo Báo Nhân Dân (2026), tiếng cồng từ sáng sớm gọi dân làng về nhà rông. Già làng mặc trang phục truyền thống khấn mời Yàng Sri chứng giám; lúa mới được đặt cạnh ché rượu cần cùng thịt gà và thịt heo. Sau lễ, người dân múa xoang thành vòng quanh nhà rông theo tiếng cồng chiêng, trống và dân ca; thanh niên tham gia các trò chơi như kéo co, đi cà kheo và bắn nỏ. Đồng bào quan niệm cả làng cùng uống rượu cần, chia nhau hạt lúa mới sẽ gắn kết cộng đồng và đẩy lùi nghèo đói^[4].

Ý nghĩa

Các bài báo cùng nhấn mạnh ý nghĩa tạ ơn trời đất, thần linh và thiên nhiên, cầu sức khỏe và mùa màng cho năm sau, đồng thời củng cố tình đoàn kết của buôn làng^[2][3][4]. Báo Nhân Dân coi lễ là bằng chứng cho sức sống của văn hóa Ba Na^[4].