Dân tộc Giáy

Tên gọi và nguồn gốc

Giáy là tên tự gọi của cộng đồng này. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, họ còn được gọi là Nhắng, Giẳng^[1]; một bài báo về văn hóa Giáy ở Lào Cai ghi thêm các tên Pâu Thìn, Pu Nà, Cùi Chu^[3]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 67.858 người Giáy^[1].

Người Giáy từ Trung Quốc sang Việt Nam khoảng 200 năm trước^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cũng cho biết họ đến Việt Nam khoảng 200 năm nay và chủ yếu làm ruộng nước^[2]. Theo VnBusiness, ở Lào Cai cộng đồng đã sinh sống chừng hai thế kỷ^[3].

Địa bàn cư trú

Người Giáy sống ở vùng núi phía Bắc. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu ba nơi cư trú: Lào Cai (các huyện Bát Xát, Bảo Thắng, Mường Khương), vùng Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang (Yên Minh, Đồng Văn) và Lai Châu (Phong Thổ, Mường Tè)^[1]; tên huyện theo cách ghi của nguồn. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cũng liệt kê Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu^[2]. Riêng Lào Cai có hơn 24.000 người Giáy, cư trú thành làng bản ở các địa bàn Sa Pa, Bát Xát và Văn Bàn^[3].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Giáy thuộc ngữ hệ Thái - Ka Đai^[1]. Người Giáy chưa có chữ viết riêng; chỉ rất ít người biết chữ Hán^[1]. Gần đây đã có người sưu tầm, dịch sang tiếng Việt để ghi lại vốn văn hóa của cộng đồng, như nhà thơ Lò Ngân Sủn (Bát Xát) với hai công trình "Tục ngữ Giáy" và "Bước đầu tìm hiểu về văn hóa người Giáy"^[3].

Kinh tế truyền thống

Người Giáy chủ yếu làm ruộng nước^[2]: họ cấy lúa trên ruộng bậc thang, kết hợp làm nương rẫy trồng ngô, lúa, cây có củ và rau xanh. Gia súc, gia cầm thường được nuôi thả rông. Các nghề thủ công có nhưng chưa phát triển; riêng ở Hà Giang được nhắc tới nghề làm ngói âm dương (ngói máng). Việc vận chuyển dùng dậu gánh, ngựa thồ và trâu kéo^[1].

Món khâu nhục không thể thiếu trong bữa ăn hằng ngày, và bữa cơm thể hiện sự bình đẳng giữa nam và nữ, giữa già và trẻ^[3].

Nhà ở

Nhà sàn là kiểu nhà truyền thống của người Giáy và vẫn phổ biến ở vùng Hà Giang cũ; ở Lào Cai và Lai Châu nhiều nhà là nhà đất nhưng phía trước vẫn làm sàn phơi. Nhà thường có ba gian, bàn thờ đặt ở gian giữa^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi rằng người Giáy ở Hà Giang sống trong nhà sàn với nếp sinh hoạt gần người Tày, còn nhóm ở Lào Cai và Lai Châu ở nhà trệt, chịu ảnh hưởng của người Hán, người Nùng hoặc người Thái tùy nơi^[2].

Trang phục

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, trước đây phụ nữ Giáy mặc váy xòe giống người Mông; ngày nay họ mặc quần màu chàm đen với áo cánh năm thân xẻ tà, tóc vấn quanh đầu và thả một sợi chỉ hồng theo đuôi tóc. Phụ nữ ở Hà Giang mặc váy và áo dài, gần với người Nùng; phụ nữ ở Lào Cai mặc quần và áo ngắn. Nam giới mặc quần lá tọa và áo cánh xẻ tà^[1].

VnBusiness mô tả thêm: áo nam xẻ ngực, cổ tròn, màu chàm, thường có ba túi, đi với quần ống đứng cạp to; áo nữ ngắn, xẻ nách phải, tay rộng; phụ nữ thường quấn khăn trên đầu và đeo vòng bạc^[3].

Tổ chức xã hội và gia đình

Trước Cách mạng tháng Tám, xã hội Giáy đã phân hóa giai cấp rõ rệt: tầng lớp chức dịch được hưởng ruộng công cùng các đặc quyền khác, còn nông dân phải đóng thuế, làm lao dịch và cống nạp^[1].

Nhà trai chủ động trong việc cưới xin^[3]. Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, hôn lễ gồm các bước dạm hỏi, thả mối, ăn hỏi, cưới và lại mặt; trong lễ ăn hỏi nhà trai tặng vòng cổ, vòng tay, còn khi cưới nhà trai mang quà cho họ hàng gần^[1]. VnBusiness kể thêm các thủ tục xem mặt, xem nhà, thách cưới, lễ "đoạn lời"^[3].

Phụ nữ mang thai phải kiêng nhiều thứ; khi đầy tháng, đứa trẻ được cúng báo tổ tiên, đặt tên và lập lá số^[1]. Lễ cúng tuổi là nét nổi bật: nghệ nhân Sần Cháng (Tả Van) cho biết người sống đến trên 73 tuổi sẽ qua bảy lần cúng, vào các mốc 7 tháng tuổi, 1, 33, 37, 49, 61 và 73 tuổi^[3].

Người Giáy tin rằng tang lễ chu đáo giúp người chết lên trời sống cùng tổ tiên; nhà khá giả có thể làm đám tang 5 - 7 ngày với các nghi lễ như thả đèn trôi sông, rước hồn. Con cái để tang cha mẹ một năm, lễ đoạn tang thường tổ chức vào cuối năm^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Bàn thờ đặt ở gian giữa, thường có ba bát hương thờ Táo quân, Trời đất và Tổ tiên; dưới đất có bát hương thổ địa, hai bên cửa chính có hai bát hương thờ thần giữ cửa. Người Giáy theo âm lịch và ăn Tết như các dân tộc vùng Đông Bắc, gồm Tết Nguyên đán, Thanh minh và Đoan ngọ^[1].

Lễ hội Roóng Poọc, còn gọi là lễ hội xuống đồng, là lễ hội của người Giáy ở Lào Cai. Theo Báo Lào Cai, lễ hội của người Giáy ở Tả Van (Sa Pa) được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3820/QĐ-BVHTTDL ngày 31/10/2013^[5]. Tại xã Cốc San năm 2026, hội mở sáng mùng 7 tháng Giêng trên cánh đồng thôn Tòng Xành. Phần lễ do thầy mo thực hiện, mâm lễ gồm gà, lợn, cá, măng và gạo nếp, cầu một năm mạnh khỏe, sản xuất thuận lợi; phần hội có nghi thức "trâu cày khai xuân" và các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đi cầu khỉ, nhảy bao bố, bịt mắt bắt vịt^[4]. Theo VnBusiness, trước đại dịch Covid-19, hội được phục dựng hằng năm ở thôn Tả Van và từ một hội làng vài trăm người đã thu hút cả vùng Sa Pa cùng hàng trăm du khách quốc tế^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Kho văn học dân gian Giáy gồm truyện cổ, thơ ca, tục ngữ, đồng dao và phong dao. Người Giáy có ba kiểu hát gọi là "vươn" hoặc "phướn": hát bên mâm rượu, hát đêm và hát tiễn dặn^[1]. Bài báo của VnBusiness cũng nhắc tới hát giao duyên ban đêm và dân ca trong đám cưới^[3].

Nghệ nhân Sần Cháng đã xuất bản bảy tác phẩm về phong tục, tập quán, văn hóa Giáy; ở Bát Xát có đội văn nghệ và đội kèn Pí lè thôn Làng Toòng (xã Quang Kim), ở Tả Van có câu lạc bộ "Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Giáy"^[3].