Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Làng nghềSử liệuTỉnh, thành phố: Hồ Chí MinhDân tộc: KinhHoa

Làng gốm Lái Thiêu (Thuận An, Bình Dương cũ, nay thuộc TP. Hồ Chí Minh)

Lái Thiêu là làng gốm do thợ người Hoa lập lò từ khoảng thế kỷ XIX, nổi với gốm gia dụng vẽ men, bát con gà và heo đất. Bài nêu các mốc hình thành lệch nhau, ba trường phái Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, các kiểu lò và việc dời lò nung.

Báo sai sót

Có nguồn · 7

Chiếc ống nhổ gốm miệng loe rộng, cổ thắt, thân phình, nền men trắng ngà vẽ lam hoa cúc nhiều cánh và lá; đặt trong tủ kính, bảng chú thích hai thứ tiếng phía sau ghi gốm Lái Thiêu, thế kỷ XX.
Ống nhổ gốm Lái Thiêu thế kỷ XX vẽ lam hoa cúc, sưu tập Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, ảnh chụp ngày 17/9/2022. Ảnh minh họa dòng gốm vẽ men; đây không phải bát vẽ gà và Commons không nêu lò sản xuất.Phương Huy, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Làng gốm bên rạch Lái Thiêu

Lái Thiêu nằm cạnh sông Sài Gòn, trước thuộc huyện Thuận An, sau là thị xã rồi thành phố Thuận An của tỉnh Bình Dương; Báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2026 ghi địa danh là phường Lái Thiêu, thuộc TP. Hồ Chí Minh[6]. Ngoài vườn trái cây, nơi này có nghề gốm lâu đời; cùng Tân Phước Khánh và Chánh Nghĩa, Lái Thiêu là một trong ba làng gốm nổi tiếng của Bình Dương[1][2]. Chủ lò ở ba làng này phần lớn là lưu dân người Hoa từ vùng duyên hải miền Nam Trung Quốc[2].

Một chiếc ống nhổ gốm khác cùng bộ sưu tập, miệng loe, men trắng ngà, vẽ lam vài nhánh lá và cành mảnh quanh thân, chụp gần trong tủ kính.
Ống nhổ gốm Lái Thiêu thế kỷ XX khác trong sưu tập của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, ảnh chụp ngày 17/9/2022; chỉ minh họa họa tiết vẽ lam trên men trắng ngà.Phương Huy, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Thời điểm hình thành: nhiều mốc

Nhà nghiên cứu Phí Ngọc Tuyến cho biết niên đại lò gốm đầu tiên ở Bình Dương chưa có tài liệu chính xác; điền dã và tư liệu dân tộc học cho thấy các làng gốm xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ XIX, riêng Lái Thiêu do người Hoa theo thuyền buôn vào lập nghiệp, thấy đất thuận lợi nên định cư và mở lò[2]. Trương Thị Quyên, trong bài năm 2026, đặt sự hình thành dòng gốm Bình Dương vào khoảng cuối thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX, khi thợ gốm Quảng Đông, Phúc Kiến đến định cư ở Lái Thiêu và Chợ Lớn - Gia Định rồi lan dần đến Bình Dương[7]. Bài năm 2023 của cùng tác giả ghi cả những mốc khác: theo lời truyền, làng nghề ra đời cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, và gốm Bình Dương có hơn 150 năm[1]. Bài năm 2023 cũng dẫn tập chuyên khảo về tỉnh Thủ Dầu Một do Hội nghiên cứu Đông Dương xuất bản năm 1910: tỉnh có khoảng 40 lò gốm, Lái Thiêu là xưởng chính và trung tâm phát triển nhất, chỉ ba lò do người Việt làm chủ, số còn lại của chủ người Hoa (bài không nói rõ con số này tính cho cả tỉnh hay riêng Lái Thiêu)[1].

Truyền miệng trong dòng họ đẩy mốc xa hơn: chị Vương Khôn Oanh, đời thứ năm một gia đình làm gốm, kể ông tổ từ Phúc Kiến sang làm nghề gần 300 năm[4]. Lời kể này lệch xa các nghiên cứu nói trên và chưa có tư liệu đối chiếu.

Ba trường phái của người Hoa

Phí Ngọc Tuyến mô tả chủ lò đến từ nhiều địa phương và nhóm người khác nhau nên gốm cũng chia theo trường phái. Trường phái Quảng (gốc Quảng Đông) dùng men nhiều màu, làm chậu hoa, đôn voi, tượng; trường phái Triều Châu chủ yếu làm đồ gia dụng như chén, dĩa, tô, men xanh trắng, nét vẽ rồng, gà, cá ngộ nghĩnh; trường phái Phúc Kiến làm ché rượu, lu, vại, dùng men nâu đen và men da lươn[2]. Báo Pháp luật năm 2009 cũng nêu cách chia ba trường phái này nhưng ghi Triều Châu dùng cả men nhiều màu lẫn men xanh trắng; đồng thời cho rằng gốm Lái Thiêu là sự kết hợp nguyên liệu địa phương với kỹ thuật của cả người Hoa lẫn người Việt[3].

Bát con gà và lối vẽ trên men

Tên gọi bát con gà Lái Thiêu được Trương Thị Quyên nhắc như một dòng gốm gia dụng riêng bên cạnh gốm hoa lam: bát, đĩa, ấm, chén, liễn vẽ trên men bằng lối công bút và phóng bút, ba màu đỏ tía, xanh lá, đen hoặc đỏ, đen, lam. Họa tiết chính là con gà trống, cây chuối, cụm hoa cúc; thân gốm là sành xốp nên men trắng ngả ngà[1]. Báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2026 cũng ghi những họa tiết quen thuộc hoa cúc, cây chuối, con gà trên bát, đĩa, chậu kiểng, và cho biết nhiều sản phẩm truyền thống đã vắng dần trong đời sống[6].

Lò nung

Về kiểu lò, các nguồn dùng tên khác nhau. Phí Ngọc Tuyến viết lò cóc, lò đứng của người Việt dần được thay bằng lò rồng, lò bao hiệu quả hơn[2]. Trương Thị Quyên ghi gốm truyền thống Bình Dương nung trong hệ thống lò bầu và lò ống[1]. Các bài không giải thích những tên này có trùng nhau hay không nên bài này giữ nguyên cách gọi của từng tác giả.

Dời lò và hiện nay

Lò đốt củi bị coi là gây ô nhiễm nên phải dời ra xa khu dân cư[4]. Báo Pháp luật năm 2009 đã ghi kế hoạch quy hoạch lại, theo đó thị trấn Lái Thiêu có thể không còn lò gốm nào từ năm 2010, và đề xuất ba khu làng nghề mới rộng 9,3 ha, cách thị trấn khoảng 5 km, khi ấy còn chờ phê duyệt[3]. Báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2018 ghi nhận lò đã dời khỏi khu phố, chỉ còn một lò gốm duy trì hoạt động, nơi thợ vẫn làm heo đất và các con thú nhỏ; khu phố có 19 gia đình làm gốm bốn, năm đời, và phố Châu Văn Tiếp dài hơn 600 m có khoảng 30 hộ buôn gốm[4]. Bài năm 2025 viết các lò nung ở Lái Thiêu đã ngừng hoạt động hoàn toàn trong khoảng năm năm gần đây; nhiều nhà chuyển sang làm showroom, vẫn bán heo đất cho thương lái miền Tây qua rạch hoặc bằng xe tải[5].

Bức tranh ấy chưa khớp hoàn toàn với bài năm 2026, nêu rằng phường còn bốn, năm lò gốm cổ tuổi từ 80 đến hơn 100 năm; bài không nói các lò này còn nung hay chỉ còn là di tích[6]. Một số người trẻ và nhà sưu tầm đang tìm cách giữ nghề: câu lạc bộ gốm sứ và chậu xưa tiền thân là câu lạc bộ cổ vật Thuận An lập năm 2013, nay có 29 hội viên, và một xưởng nhỏ thử phục hồi kỹ thuật cũ, làm men mới[6].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Trương Thị Quyên, Sự hình thành và phát triển của nghệ thuật trang trí gốm truyền thống ở Bình Dương, Tạp chí Khoa học - Chuyên san Khoa học xã hội và Nhân văn (sjsh.hpu2.edu.vn), số 02, tập 02, tháng 10/2023, tr. 87-97, 2023

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Phí Ngọc Tuyến, Gốm Nam Bộ - truyền thống và những vấn đề trong quá trình hội nhập, phát triển bền vững, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ, ĐHQG-HCM, tập 16, số X2-2013, tr. 31-46, 2013

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Níu giữ cái ngàn xưa, Báo Pháp luật TP.HCM (plo.vn), đăng 10/12/2009, 2009

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Văn Phong, Phạm Thái, Mai này có còn làng gốm Lái Thiêu, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn), đăng 17/9/2018, 2018

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  5. [5]

    Giữ hồn gốm Lái Thiêu, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn), đăng 27/1/2025, 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  6. [6]

    Hương đất, hồn người trong gốm Lái Thiêu, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn), đăng 23/6/2026, 2026

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  7. [7]

    Trương Thị Quyên, Giá trị nghệ thuật trong trang trí gốm truyền thống Bình Dương, Tạp chí Khoa học - Chuyên san Khoa học xã hội và Nhân văn (sjsh.hpu2.edu.vn), số 05, tập 01, tháng 5/2026, tr. 486-494, 2026

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót