Làng sơn mài Tương Bình Hiệp (Thủ Dầu Một, Bình Dương cũ)

Làng sơn mài ở Thủ Dầu Một

Làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp trước thuộc phường Tương Bình Hiệp, thành phố Thủ Dầu Một (Bình Dương); sau sắp xếp đơn vị hành chính, các bài năm 2025–2026 ghi nơi này thuộc phường Chánh Hiệp, Thành phố Hồ Chí Minh^[2][5]. Nghề được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1328/QĐ-BVHTTDL ngày 6/4/2016^[1][2].

Nguồn gốc: các mốc chưa khớp nhau

Theo nhóm tác giả Cù Thị Ánh Tuyết, nghề sơn ở Tương Bình Hiệp hình thành từ thế kỷ XVIII, do lưu dân người Việt từ miền Bắc, miền Trung vào khai hoang, lập ấp; thuở đầu chỉ là việc phủ sơn lên đồ gỗ cho bền, một bộ phận của nghề mộc, về sau mới tách ra thành nghề riêng khi yếu tố thẩm mỹ được chú trọng^[1]. Trần Thanh Hiếu cũng viết nghề hình thành khoảng đầu thế kỷ XVIII, hơn 300 năm^[2]. Báo Nhân Dân (2023) dẫn Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức để nói nghề xuất hiện ở Bình Dương hơn 300 năm trước, và dẫn một cuốn sách năm 2003 về cuộc di cư đầu thế kỷ XVIII của người miền Bắc dọc sông Sài Gòn^[3]; báo năm 2025 dẫn Hội Khoa học lịch sử Bình Dương cho rằng các lớp thợ mỹ thuật dân gian từ Quảng Bình, Thuận Hóa vào Đồng Nai – Gia Định đã đưa nghề sơn mài vào Nam^[5].

Nghệ nhân ưu tú Lê Bá Linh lại nói với Báo Nhân Dân (2024) rằng nghề sơn mài len vào đời sống người dân phường chỉ từ khoảng những năm 1930, khi nhiều người đến học ở trường mỹ thuật thành lập năm 1901 rồi về truyền cho gia đình, làng xóm^[4]. Trường này (Trường Bá Nghệ, hay Trường Mỹ nghệ bản xứ Thủ Dầu Một, nay là Trường Trung cấp Mỹ thuật – Văn hóa Bình Dương) được nhóm Cù Thị Ánh Tuyết mô tả là trường có ban dạy sơn mài đầu tiên ở Việt Nam^[1]. Báo Nhân Dân tháng 8/2025 ghi trường thành lập năm 1891, lệch với năm 1901 trong các nguồn khác^[1][3][4].

Thời hưng thịnh, thời suy giảm

Các nguồn cũng lệch về thời hoàng kim. Nhóm Cù Thị Ánh Tuyết viết sau năm 1975 nghề đạt thời kỳ "vàng son" nhất khoảng 1980–1990^[1]. Báo Nhân Dân (2023) lại xem khoảng 1945–1975 là đỉnh cao, gắn với xưởng Thành Lễ của hai nghệ nhân Trương Văn Thành và Nguyễn Văn Lễ^[3]. Một bài năm 2024 cho biết trong những năm 1945–1975 có hơn 300 hộ làm nghề và gần 10 cơ sở lớn, nay chỉ còn vài hộ bám nghề^[4]. Nguyên nhân suy giảm được nêu là thiếu thợ tay nghề cao, lao động trẻ ít kinh nghiệm, cơ sở nhỏ lẻ không đủ tiền trả công, ít lớp dạy nghề, thị trường thu hẹp trước tranh thêu, tranh 3D^[1][4].

Kỹ thuật và sản phẩm

Theo Báo Nhân Dân (2024), quy trình gồm tạo kiểu dáng, sơn hom (sơn trộn bột thạch cao), mài, sơn lót, trang trí, làm bóng và kiểm tra; việc hom rồi mài phải lặp lại ít nhất ba, bốn lần mới có nền mịn, mài có hai cách là mài khô và mài nước, và sơn ta trước đây chủ yếu lấy từ vùng Phú Thọ^[4]. Làng dùng nhiều cách thể hiện như sơn lộng, vẽ mỏng, khoét trũng, đắp nổi, cẩn trứng, cẩn xà cừ, cẩn ốc, kết hợp trên gỗ, gốm, tre; đề tài hay gặp là tứ thời, ngư tiều canh mục, long lân quy phụng, danh lam thắng cảnh^[3][5]. Nghiên cứu của Trần Thanh Hiếu ghi rằng so với 20–30 năm trước, bên cạnh phong cảnh làng quê, hoa lá, chim thú, nay có thêm đề tài không gian đô thị, trang trí nội thất, quà tặng, lưu niệm^[2].

Nghiên cứu của Trần Thanh Hiếu mô tả chuẩn thẩm mỹ của nghề không viết thành văn mà được truyền qua kinh nghiệm: lớp sơn sâu và trong, màu phối hài hòa, mặt bóng nhưng không lòe loẹt, gam truyền thống gồm đen, đỏ son, nâu cánh gián, vàng kim, bạc hoặc trắng vỏ trứng^[2]. Cùng với Cát Đằng (Nam Định), Hạ Thái (Hà Nội) và Bối Khê, Tương Bình Hiệp được nhóm tác giả kể là một trong những làng sơn mài tiêu biểu của cả nước^[1].

Lễ giỗ Tổ và đình nghề

Theo nghiên cứu điền dã của Trần Thanh Hiếu (từ 2/1 đến 9/2/2026), lễ giỗ Tổ nghề diễn ra hai lần mỗi năm, ngày 13 tháng Sáu âm lịch (giỗ Tổ phụ) và 20 tháng Chạp âm lịch (giỗ Tổ chính), tại các đình trong làng như đình Tương Bình Hiệp, đình Tương Hiệp, đình Tân An (xếp hạng di tích quốc gia năm 2014) và nhà thờ Tổ của các hộ làm nghề^[2]. Tác giả coi buổi lễ, nơi nghệ nhân trưng bày sản phẩm và gặp thợ trẻ, là không gian trao truyền cảm quan thẩm mỹ của nghề^[2].

Đề án bảo tồn chậm triển khai

Đề án "Bảo tồn và phát triển làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp kết hợp với du lịch" trên khoảng 5,4 ha gồm nhà thờ Tổ, khu sản xuất tập trung, khu trưng bày, cổng chào, đào tạo nghề và hệ thống xử lý nước thải^[3][5]. Theo Báo Nhân Dân tháng 8/2025, đề án được phê duyệt tháng 3/2020, công bố tháng 10/2020, nhưng đến nay mới dừng ở quy hoạch 1/500 và bản vẽ, khu đất dự kiến vẫn là bãi trống^[5]. Nhóm Cù Thị Ánh Tuyết, khảo sát một khu rộng 26,82 ha, đề xuất tách khu sản xuất tập trung khỏi nhà dân để hạn chế ô nhiễm và sức khỏe cư dân xung quanh^[1].