Nghề dệt thổ cẩm của người Thái ở Mai Châu (Phú Thọ)

Thổ cẩm trong thung lũng Mai Châu

Mai Châu là thung lũng nổi tiếng với nhà sàn và ruộng lúa, thuộc tỉnh Hòa Bình cũ, nay sáp nhập vào tỉnh Phú Thọ. Ở đây, vải thổ cẩm do người Thái, đặc biệt nhóm Thái Trắng, dệt là món hàng du khách thường tìm mua; nhiều cửa hàng đặt khung cửi ngay trước cửa để khách xem hoặc thử dệt^[3]. Các bài báo thường nhắc xóm Chiềng Châu và bản Lác, đây là hai địa chỉ gắn với nghề dệt của người Thái trong vùng^[1][2].

Nguyên liệu, màu nhuộm và hoa văn

Theo một bài năm 2011 của Báo Đại biểu Nhân dân, sản phẩm ở Chiềng Châu se sợi từ bông tự nhiên rồi nhuộm bằng màu cây cỏ. Cỏ ngọt cho màu xanh nhạt, hoa hòe và cánh kiến cho sắc đỏ hay hồng nhạt, lõi cây mít cho màu vàng, hoa hiên cho màu đỏ, còn coóng cằm cho màu tím; người thợ cũng dùng cây phang hoặc vỏ cây vải. Nguyên liệu được đun lấy nước, pha theo lượng để ra màu mong muốn, sợi nhuộm xong phơi nắng rồi mới lên khung dệt^[1]. Hoa văn truyền thống gồm rồng cụt đuôi, voi, chim, cua và hoa lá; sự kỹ lưỡng từ khâu se tơ, pha màu đến dệt cùng tay may khéo của thiếu nữ Thái là điều làm nên giá trị tấm vải^[1].

Nghề của người phụ nữ

Chị Lò Thị Thủy, người xóm Chiềng Châu, kể với tác giả bài năm 2011 rằng con gái Thái khoảng 15 tuổi đã biết dệt vải: lớn lên trong nhà có khung cửi, nhìn bà và mẹ dệt rồi học theo. Các cô gái dệt váy áo cho mình, rồi chăn, gối, túi làm quà biếu khi về nhà chồng; nhà chồng có con dâu khéo tay thì tự hào với họ hàng, làng xóm. Theo bài viết, người trẻ thường chuộng sắc tươi, phụ nữ lớn tuổi chuộng màu trầm, mát, nên tấm vải gợi cả tuổi tác và tính cách người dệt^[1].

Hợp tác xã và thị trường

Hợp tác xã Thổ cẩm Chiềng Châu thành lập năm 2009 và, theo bài năm 2011, tạo việc làm thường xuyên cho hơn 30 lao động địa phương. Để vải thổ cẩm thành hàng hóa, hợp tác xã đưa chất liệu vào các sản phẩm mới như túi xách, ví, búp bê, hộp đựng đồ trang điểm, vỏ hộ chiếu, giày dép, nhưng vẫn khẳng định dùng sợi bông tự nhiên, nhuộm màu tự nhiên và dệt thủ công. Đầu ra khi đó nhờ vào sự hỗ trợ của tổ chức JICA (Nhật Bản); bài báo cảnh báo rằng khi dự án khôi phục làng nghề kết thúc, thổ cẩm Mai Châu sẽ phải tự cạnh tranh trên thị trường, nên hợp tác xã đã mở gian trưng bày ở bản Lác và tham gia hội chợ ở các thành phố lớn^[1].

Hơn mười năm sau, Báo VnBusiness (2021) giới thiệu Hợp tác xã Dệt thổ cẩm và Dịch vụ du lịch bản Lác do chị Lò Thị Dị, sinh năm 1986, lập năm 2019 sau sáu năm làm việc ở hợp tác xã Chiềng Châu. Nhóm của chị kết hợp họa tiết voi, cá, chim, hoa lá trên nền thổ cẩm Thái với kỹ thuật nhuộm, vẽ sáp ong của người Mông để làm quần áo cách tân, túi, khăn quàng, khăn trải bàn; sản phẩm này được tỉnh Hòa Bình công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao năm 2019. Do làm thủ công nên giá cao gấp 2–3 lần hàng may công nghiệp; hợp tác xã có 25 lao động với thu nhập bình quân 5–7 triệu đồng mỗi tháng, từng nhận đơn hàng chăn, ga, gối, rèm xuất sang nước ngoài, nhưng thị trường bị ảnh hưởng nặng trong dịch Covid-19^[2].

Dệt thổ cẩm và du lịch cộng đồng

Cổng thông tin du lịch Vietnam Tourism giới thiệu cửa hàng Hoa Ban+ ở bản Lác, một mô hình doanh nghiệp xã hội dạy nghề cho phụ nữ Thái Trắng, và cho biết bản Lác cùng bản Poom Coọng có nhiều nhà sàn nhận khách lưu trú^[3]. Như vậy, thổ cẩm Mai Châu hôm nay vừa còn là nghề trong gia đình, vừa là hàng hóa và sản phẩm du lịch, với những thách thức chung là giá thành thủ công cao, nguồn cầu phụ thuộc khách tham quan và nguồn hỗ trợ bên ngoài.